Ảnh 1. Quân đội nhà Trần với hào khí Đông A từng ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông hùng mạnh nhất thế giới . Ảnh 2. Trần Dụ Tông, một vị vua nổi tiếng ăn chơi trong lịch sử . (Ảnh internet ) Ảnh 3. Mât nước mất dân thành nhà Hồ chỉ còn là những khối đá “trơ gan cũng tuế nguyệt”
Nhà Trần (chữ Nôm: 茹陳, chữ Hán: 陳朝, Hán Việt: Trần triều) là một triều đại quân chủ phong kiến trong lịch sử Việt Nam.
Đây là triều đại được lưu danh với những chiến công hiển hách trong lịch sử Việt Nam.
Vào năm1225 chính quan Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ một tôn thất nhà Trần đã âm thầm ép nữ Hoàng đế nhà Lý là Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho cháu mình còn nhỏ tuổi là Trần Cảnh.
Trần Thủ Độ thực sự là người tài năng, quyết đoán và mưu lược. Những năm đầu tiên, Trần Cảnh lên ngôi thì toàn bộ quyền hành của nhà Trần đều do Trần Thủ Độ thâu tóm trong vai trò là Thái sư. Tuy vậy, Trần Thủ Độ không những không có dã tâm cướp ngôi của cháu mà còn tự mình làm lá chắn cho triều đình chống lại các thế lực cát cứ và các thân vương nhà Lý còn sót lại âm mưu bạo loạn khôi phục ngai vàng.
Trong giai đoạn nắm giữ quyền lực đó, nhà Trần vẫn đóng đô ở Thăng Long – kinh đô triều cũ, tiếp tục mở rộng và phát triển sự hưng thịnh có từ đời nhà Lý.
Về chính sách chính trị, các hoàng đế nhà Trần sớm nhường ngôi cho Thái tử mà lui về làm Thái thượng hoàng tránh được việc tranh giành ngôi vua và bản thân vị Hoàng đế sẽ tiếp xúc và làm quen việc cai trị cho đến khi trưởng thành.
Chính sách chia thực ấp (mà ta thường gọi là “Điền trang thái ấp “) cho các thân tộc đã làm cơ sở hình thành các thế lực cai trị của dòng tộc Trần. Họ có quân đội tinh nhuệ riêng hợp sức với nhau thành sức mạnh lớn giúp vua Trần đánh bại được cuộc xâm phạm của quân đội Đế quốc Nguyên Mông 3 lần vào Đại Việt trong những năm 1258, 1285 và 1287 . Nhiều tôn thất hoàng gia như Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải, Chiêu Văn Đại vương Trần Nhật Duật, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư đều là những tướng cầm quân tài ba, có vai trò quan trọng trong chiến thắng vào năm 1285 và 1287.
Nhiều nhà nghiên cứu Lịch sử thế giới sau này đã tỏ ra khâm phục các chiến công của vua tôi nhà Trần khi ấy.
Tuy vậy hết thịnh thì đến suy như một định mệnh nghiệt ngã, đến sau đời vua thứ 5 Trần Minh Tông thì Triều Trần bắt đầu xuống dốc do các nguyên nhân sau:
1. Do lũ lụt thiên tai liên tục xảy ra, đê điều thường xuyên bị vỡ, nạn sâu cắn lúa khiến nhiều năm mất mùa dân tình lâm vào cảnh thiếu đói trầm trọng, phải bán vợ đợ con, một đứa trẻ bán làm nô chỉ đượcnhà giầu trả 3 đồng , trong nước xuất hiện nhiều đảng cướp (như Ngô Bệ, 3 anh em nhà Nguyễn Thanh, Nguyễn Nhữ Cái, Phạm Sư Ôn…) gây náo loạn xã hội. Triều đình không kịp thời chế ngự bạo loạn, thiếu quan tâm đến dân và thực hiện các chính sách thân dân như các vua tiền triều.
2. Các vua Trần thích xây dựng nhiều cung điện nguy nga gây tốn kém quốc khố, khiến các thân vương triều Trần ở các điền trang thái ấp bắt chước làm theo để sống vương giả như các “tiểu triều đình”, chúng xây dựng biệt phủ, nặng tay bóc lột nô lệ, lập cánh hẩu thành bè nhóm ( theo cách nói hiện đại là “lợi ích nhóm” ) để sống phè phỡn trên lưng dân chúng. Mâu thuẫn xã hội ngày càng tăng mà triều đìnhTrung ương vẫn không tìm cách chế ngự được.
3. Về việc truyền ngôi: Triều đình nhà Trần khi ấy vẫn theo truyền thống phong kiến là “cha truyền con nối”, hoặc là anh em trong dòng tộc truyền ngôi cho nhau, nhưng phần nhiều là do cảm tính, mà không xét đến thực tài . Vì thế không chọn được người có năng lực để lãnh đạo đất nước vượt qua khó khăn.
Đây là nguyên nhân chủ yếu khiến nhà Trần bắt đầu suy vong.
Theo cuốn Đại Việt sử ký toàn thư , chính sử của nhà Hậu Lê do Ngô Sỹ Liên biên soạn, thì :
– Vua Trần Minh lên ngôi Thượng Hoàng rồi truyền ngôi vua cho con là Trần Hiến tông, nhưng ông này yếu đuối sống chỉ được vài năm chưa có công tích gì thì đã mất.
– Vua Trần Minh Tông lại truyền ngôi cho con là Trần Dụ Tông khi ấy mới có ba tuổi. Ông vua này tạng người không những yếu đuối mà còn bị liệt dương, do khi còn bé chơi thuyền Hồ Tây rơi xuống nước, thi thể dạt vào cồng nước , may nhờ thày thuốc là Trâu Canh cứu sống bằng cách châm cứu . Để mong có con, Trâu Canh khuyên nhà vua lấy mật trẻ con hòa với đá khởi thạch để uống, lại thông dâm với chị em ruột ( loạn luân), thế mà nhà vua vẫn nhắm mắt nghe theo làm những điều hổ thẹn. Do ăn chơi trác táng quá đà Trần Dụ Tông cũng bị chết khi mới 34 tuổi, và không có con.
– Trần Dụ Tông mất rồi, mẹ vua là Hiển từ thái hậu lập Trần Nhật Lễ lên ngôi. Nhật Lễ là con của Trần Nguyên Dục (anh Trai Trần Dụ Tông).
Nhưng nhiều người trong họ Trần cho rằng, Nhật Lễ không phải là con đẻ của Nguyên Dục và mẹ Nhật Lễ vốn là cô đào, vợ của kép hát Dương Khương do có sắc đẹp nên đã khiến Nguyên Dục si mê, buộc bà này (đang có thai Lễ) phải bỏ Dương Khương mà về làm vợ mình. Vì thế mà các đại thần nhà Trần đã lật đổ ngai vàng của Nhật Lễ và giết ngay ông vua này để đưa Trần Nghệ Tông lên ngôi.
– Trần Nghệ Tông lên ngôi được một thời gian thì tự xưng là Thượng Hoàng nhừơng ngôi cho em là Trần Kính, tức Trần Duệ Tông. Ông vua này hữu dũng vô mưu , khi tiến đánh Chiêm Thành bị vua Chiêm là Chế Bồng Nga giết tại trận. Ngoài ra trận này quân nhà Trần còn thiệt hại hàng chục tướng soái cùng với 12 vạn quân, hàng ngàn chiến thuyền cùng với vũ khí lương thực.
– Trần Nghệ Tông tin tưởng Hồ Quý Ly lập con Trần Duệ Tông là Trần Linh Đế còn nhỏ làm vua, ông này lên ngôi được ít lâu thì Nghệ Tông lại giết đi. Sau đó Nghệ Tông lại lập đứa con thứ của mình là Trần Ngung ( tức Trần Thuận Tông) 12 tuổi lên thay. Khi Trần Nghệ Tông tuổi già mất thì Trần Thuận Tông lại bị Hồ Qúy Ly giết rồi cướp ngôi nhà Trần lập ra triều Hồ với quốc hiệu là Đại Ngu.
Như vậy tuy với vai trò của một người có ngôi vị cao, Thượng Hoàng Trần Nghệ Tông ba lần lập ngôi vua đều không thành công. Lại bị Hồ Quý Ly thừa cơ thao túng chính trị khiến cho vua quan nhà Trần bị mất ngai vàng và mất luôn thực quyền thống trị.
4. Về ngoại cảnh ta cũng xét thêm “yếu tố” Chế Bồng Nga vua nước Chiêm Thành trong quan hệ đối với nhà Trần.
Chế Bồng Nga là một ông vua chỉ huy giỏi, hung tợn. Sau khi giết được vua Trần Duệ Tông thì càng trở nên ngông nghênh coi Đại Việt không ra gì.
Bồng Nga tiến hành Bắc tiến 7 lần thì 5 lần đại thắng, còn 4 lần xua quân tiến thẳng vào Thăng Long cũng đều thắng chiếm đoạt nhiều của cải khiến cho vua tôi nhà Trần phải bỏ kinh thành mang theo tiền đồng, vàng bạc và bài vị thờ cúng các tiên đế đi trốn rất nhục nhã.
Sau nhờ có hàng tướng người Chiêm chỉ điểm, tướng nhà Trần là Trần Khát Chân mới phục kích giết được Chế Bồng Nga trong một trận đánh có chút may mắn.
Xét, quân đội Chế Bồng Nga tuy mạnh, nhưng không thể so sánh với quân Nguyên Mông xâm lược Việt Nam khi trước, nhưng quân đội nhà Trần đối trận với chúng vẫn thua đau một cách bạc nhược. Đó là do nội bộ nhà Trần lủng củng, không cất nhắc được người tài. Hồ Quý Ly nắm quân đội nhưng chỉ thắng được 1 trận, còn phần lớn đều thua dẫn đến triều đại thêm suy vong. Khi Bồng Nga bị giết thì thời kỳ này mâu thuẫn giữa quý tộc nhà Trần và Hồ Quý Ly bắt đầu lên cao, cuối cùng do Trần Nghệ tông tin tưởng giao đại quyền thì Quý Ly thắng thế cướp ngôi rồi giết hại rất nhiều tôn thất nhà Trần, lòng dân xáo động.
Nhà Trần từng 3 lần chiến thắng Nguyên Mông cũng được coi là những chiến thắng chấn động địa cầu. Tuy vậy theo quan điểm chính trị hiện đại của Lê Nin :”Giành chính quyền thì dễ, giữ được chính quyền mới khó,” vua tôi nhà Trần trong thời gian xây dựng hòa bình đã sớm mất phong độ do lối sống sa đọa, ấu chúa lên ngôi, đại thần lấn át. Nạn rượu chè, cờ bạc ngay trong cung cấm cũng luôn xảy ra như cơm bữa. Bọn nhà giầu Đình Bảng bỏ ra 1000 quan tiền để vào cung chơi với vua. Các quan hành khiển, Đại hành khiển trong chính phủ cũng tham gia. Vua bỏ cung cấm đi chơi đêm gặp cướp mất cả gươm báu cùng ấn tín.
Nạn mua quan bán tước, hối lộ rất phổ biến. Quan đại thần Đỗ Tử Bình nhận hối lộ vua Chiêm 10 mâm vàng rồi dấu đi làm của riêng. Trong xã hội quan to, quan nhỏ ăn chặn của dân ngày càng công khai, xử kiện cứ đút tiền là xong, chế độ ngày càng thối nát, lại ăn chơi xa xỉ xa rời dân, mất uy tín chính trị dẫn đến chính quyền rơi vào tay Hồ Qúy Ly.
Nhà Trần trải qua được 12 đời vua trị vì được 175 năm (1225 -1400) thì bị họ Hồ cướp ngôi. Quân Minh sang cướp nước, diệt nhà Hồ. Nhà Hậu Trần lại dấy nghiệp để mong giành lại nước bắt đầu từ vua Giản Định niên hiệu Hưng Khánh (1407 – 1409 ) và sau đó là vua Trần Quý Khoáng niên hiệu Trùng Quang (1409 – 1414) tổng cộng được 7 năm đến đây thì mất.
Nhà Hồ được các sử gia và các nhà nghiên cứu đời sau ca ngợi là đã có nhiều cải cách xây dựng đất nước xuất sắc đi trước thời đại với một nỗ lực hiếm có. Tuy vậy chính sách cai trị của nhà Hồ không có quan điểm thân dân, tất cả những công việc về cải cách kinh tế xã hội của Hồ Quý Ly thực chất chỉ là cùng cố ngai vàng, xây đắp triều đại của riêng mình, chứ không tính đến mục tiêu khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc. Trong khi rắp mưu soán ngôi nhà Trần để lập nhà Hồ, Hồ Qúy Ly đã thao túng quyền lực trong triều đình nhà Trần nhiều năm, gây ra nhiều thù hận, oán thán.
Nhà Hồ tuy lấy được nước của họ Trần nhưng không lấy được bụng dân. Vua nhà Minh nhân nước ta có nội loạn liền cất quân sang chinh phục. Bọn quý tộc nhà Trần sang đầu hàng quân Minh khá nhiều, tiết lộ cho chúng nhiều kế hoạch bí mật phòng thủ quân sự của nhà Hồ . Đại tướng nhà Minh là Trương Phụ chỉ đánh vài trận là đã chiếm được nước ta. Nguyên nhân mất nước vào tay nhà Minh được Nguyễn Trãi tóm gọn trong mấy câu trong Bình Ngô Đại cáo:
“Nhân họ Hồ gây chính trị phiền hà lòng dân oán hận.
Quân cuồng Minh thừa cơ gây họa, bọn gian tà còn bán nước cầu vinh.”
Mất nước thì sự nghiệp cải cách của Hồ Quý Ly dẫu to lớn cũng trở nên vô ích. Hoàng đế nhà Minh biến Đại Việt thành quận huyện rồi sát nhập vào Trung Quốc, và bắt đầu áp đặt ách cai trị trong khoảng 20 năm với nhiều chính sách thâm độc và tàn bao, khiến cho đất nước mất đi toàn bộ di sản văn hóa truyền thống, tạo nên cuộc đứt gãy to lớn to lớn về văn hóa, để lại di chứng nặng nề trong lịch sử.
Sự kiện mất nước vào tay quân Minh vào đầu thế kỷ 15 không chỉ riêng triều đại Hồ Quý Ly có trách nhiệm trước lịch sử mà các vua quan cuối triều Trần cũng có liên đới.
( Đ.N.A, theo “ Đề án Tiểu thuyết Thanh Kiếm Thuận Thiên”)
