Với tình hình lây lan mạnh như bây giờ chỉ có tiêm vaccine kịp thời mới có thể giảm rủi ro bùng phát dịch diện rộng và tạo miễn dịch cộng đồng.
(Vậy nên chỉ cần có thông báo tiêm vaccine thì hãy vận động nhau tiêm ngay, đừng sợ hay lo nghĩ lựa chọn loại vaccine và cũng đừng lo ngại về nguy cơ biến chứng nhé ạ. Vì sao thì bài này Vy sẽ giúp mọi người hiểu thêm để tránh hoang mang)
“Mục đích của vaccine được tạo ra không phải là để giúp bạn hoàn toàn không lây nhiễm virus, mà là để loại bỏ các rủi ro gặp phải các triệu chứng nặng, cần nhập viện và tử vong.”
Có lẽ chủ đề nóng nhất hiện nay liên quan đến đại dịch CO.VID-19 chính là tình hình lây nhiễm và cách đẩy lùi đại dịch. Theo đánh giá của Vy thì cơ bản Việt Nam đang đi đúng hướng và kiểm soát tốt các khu vực lây nhiễm cũng như có phương án chuẩn bị vaccine ổn, Vy cực kỳ cảm kích và trân trọng những con người ngày đêm hoạt động hết sức mình để chiến đấu chống lại đại dịch này, mang bình yên về cho đất nước. Tuy nhiên, đâu đó vẫn có một số luồng suy nghĩ rằng khi có vaccine sẽ lựa chọn vaccine này mà không chọn vaccine kia, hay vaccine này hiệu nghiệm hơn, còn vaccine khác không hiệu nghiệm bằng,…Vậy nên Vy muốn giải thích một chút về vaccine cho những ai chưa hiểu có thể có cái nhìn chính xác và tích cực đồng hành hơn để cùng nhau đẩy lùi CO.VID-19.
Theo lộ trình thì trong năm 2021 Việt Nam sẽ nhận được các loại vaccine nhập khẩu như: AstraZeneca (Anh – đã sử dụng), Sputnik V (Nga), Moderna (Mỹ-Đức), Pfizer/BioNtech (Mỹ) và có thể có cả Sinopharm (Trung Quốc). Các loại vaccine này khác nhau về loại (Viral vector hoặc mARN,…), hiệu nghiệm (efficacy rates) cũng như điều kiện bảo quản. Người tiêm sẽ được theo dõi kỹ càng ở hai đợt chích và cũng sẽ được kiểm soát tiêm đúng loại của lần 1 để đảm bảo hiệu quả theo cùng một cơ chế hoạt động. Vì sao lại thế thì chúng mình cùng tìm hiểu tiếp về sự khác nhau giữa các loại vaccine ngay bên dưới.
Về loại vaccine:
– Viral vector vaccine sử dụng một phiên bản đã sửa đổi của một loại virus khác (gọi là vector) để cung cấp các chỉ dẫn cho tế bào của chúng ta. Đầu tiên các vector này sẽ xâm nhập vào một tế bào trong cơ thể, sử dụng bộ máy tế bào để tạo ra một đoạn VÔ HẠI của virus gây ra CO.VID-19 – đây là một spike protein chỉ có trên virus gây CO.VID-19. Sau đó, tế bào sẽ mang spike protein này lên bề mặt, hệ thống miễn dịch của chúng ta sẽ nhận ra nó không thuộc cơ thể và kích hoạt hệ thống miễn dịch sinh kháng thể để chống lại nó. Và cuối cùng, cơ thể chúng ta đã học được cách chống lại loại virus mang protein này; sẽ không phải chịu những hậu quả nghiêm trọng khi đối mặt với loại virus này trong tương lai. Sau khi tiêm, các cảm giác khó chịu trong cơ thể xảy ra chính là dấu hiệu cho thấy vaccine đang hoạt động.
– Messenger RNA vaccine (mRNA vaccine) là một cách tiếp cận mới để tạo ra vaccine. Thay vì đưa một loại mầm bệnh yếu hoặc đã bị bất hoạt vào cơ thể chúng ta để kích hoạt miễn dịch, mRNA vaccine dạy các tế bào của chúng ta cách tạo ra một spike protein (hoặc một phần) kích hoạt phản ứng miễn dịch trong cơ thể, từ đó tạo ra kháng thể. Đầu tiên, mRNA vaccine được tiêm vào bắp tay, khi các hướng dẫn nằm bên trong tế bào miễn dịch, các tế bào sẽ sử dụng chúng để tạo ra mảnh protein. Sau khi tạo ra các protein rồi, tế bào sẽ phá vỡ các hướng dẫn và loại bỏ chúng. Sau đó, tế bào mang các mảnh protein này lên bề mặt rồi hệ thống miễn dịch lại hoạt động tương tự như đối với viral vector vaccine. Đây là một phương pháp tiếp cận mới, lợi ích to lớn của nó chính là có thể tạo ra vaccine rất nhanh, nhanh hơn nhiều so với cách tiếp cận truyền thống. Về tiềm năng, nó có thể dùng để phòng ngừa nhiều bệnh cùng 1 lúc (hạn chế số lượng mũi tiêm) cũng như có thể ứng dụng trong các nghiên cứu chống lại ung thư. Nhược điểm là loại này thường phải bảo quản ở nhiệt độ rất thấp (âm nhiều độ C).
Trong các loại vaccine CO.VID 19 phổ biến hiện nay thì vaccine của Moderna và Pfizer/BioNTech sử dụng công nghệ mRNA, còn AstraZeneca, Sputnik V sử dụng viral vector.
Ngoài ra, còn có whole virus vaccine (như của Sinopharm, Sinovac) dùng nguyên con virus bị làm suy yếu hoặc bất hoạt; hoặc protein subunit vaccine (như của Novavax) sử dụng một tiểu đơn vị protein chứa “một mảnh” mầm bệnh đã được xử lý. Còn ở Việt Nam, vaccine Nano Covax (của Nanogen) được sản xuất bằng công nghệ subunit vaccine và Covivax (của Viện vaccine và sinh phẩm Nha Trang) được sản xuất bằng công nghệ viral vector, cả 2 đều đang tham gia những thử nghiệm cuối cùng và có kết quả sơ bộ khả quan.
Các loại vaccine khác nhau có ưu, nhược điểm khác nhau nhưng xét cho cùng, đều hướng đến một mục tiêu chung là giúp cơ thể chúng ta chống lại được virus gây bệnh. Và điều thường gây tranh luận, lựa chọn loại này loại kia chính là chỉ số hiệu nghiệm (efficacy rates) của mỗi loại vaccine. Mọi người chỉ chăm chăm vào chỉ số này và nhận thấy loại nào có efficacy rate cao nhất thì lựa chọn (ví dụ như Pfizer là 95%), trong khi AstraZeneca đang được tiêm tại Việt Nam lại khá thấp (67%). Vậy điều này có hợp lý không khi mà các chuyên gia về vaccine cũng không cho rằng đây là chỉ số tốt nhất để đánh giá hiệu quả vaccine?
Đầu tiên, để biết chỉ số đó có quan trọng trong việc đánh giá vaccine hay không thì cần phải biết chỉ số đó được đo như thế nào. Chỉ số này được đo bởi các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn với hàng chục ngàn người (như Pfizer là 43000 người), một nửa được tiêm vaccine, một nửa được tiêm placebo (giả dược). Sau đó họ được cho về sống bình thường trong xã hội vài tháng rồi tiến hành xem xét xem bao nhiêu người bị nhiễm bệnh. Giả sử có 100 người bị nhiễm, vậy thì cách mà 100 người này phân bố trong 2 nhóm thử nghiệm như thế nào sẽ quyết định hiệu quả của loại vaccine được thử nghiệm. Ví dụ 100 người này chia đều trong 2 nhóm, mỗi nhóm 50 người, điều này có nghĩa bạn có nguy cơ nhiễm bệnh như nhau dù được chích vaccine hay không; do đó efficacy rate bằng 0%. Nếu như 100 người đều nằm trong nhóm tiêm placebo thì efficacy rate bằng 100%. Tiếp theo ví dụ về Pfizer, trong thử nghiệm của họ có 170 người nhiễm bệnh, 162 người thuộc nhóm placebo, 8 người thuộc nhóm tiêm vaccine; do đó, efficacy rate = 162/170 = 95%.
—-> Vậy, con số 95% này không có nghĩa là trong 100 người tiêm vaccine thì có 5 người nhiễm bệnh mà là khi bạn tiêm vaccine thì có ít khả năng nhiễm bệnh hơn 95% so với người không tiêm vaccine. Theo cách thử nghiệm trên, ta có thể thấy được lỗ hổng lớn nhất khiến cho không thể so sánh các loại vaccine với nhau chính là nó KHÔNG được thử nghiệm với đúng 1 nhóm người, 1 thời điểm, 1 không gian, 1 tình huống giống hệt nhau. Như vaccine Pfizer và Moderna được thử nghiệm tại Mỹ trong thời gian tháng 8/2020 đến tháng 11/2020 thì vào mùa nóng, số lượng ca nhiễm mới trung bình dưới 20 người /100 ngàn dân. Còn vaccine Johnson&Johnson (bị đánh giá là một trong nhưng vaccine kém hiệu quả nhất, với efficacy rate là 66%) được thử nghiệm trong khoảng tháng 10/2020 đến tháng 02/2021, thời điểm số lượng ca nhiễm mới trung bình lên tới gần 80 người/100 ngàn dân, cho thấy rủi ro tiếp xúc với virus cao hơn nhiều, chưa kể thử nghiệm của họ còn được tiến hành ở Nam Phi (ghi nhận biến chủng B.1.351), Brazil (ghi nhận biến chủng P.2) – nơi có tỷ lệ lây nhiễm cao với các biến chủng (chứ không phải hoàn toàn là phiên bản gốc). Do đó, không thể kết luận ngay rằng vaccine Johnson&Johnson kém hiệu quả hơn Pfizer, vì vốn nó không được thử nghiệm ở cùng điều kiện như nhau. Đây chỉ là kết quả mô tả cuộc thử nghiệm, không phải thực tế!
Và QUAN TRỌNG hơn, mục đích của vaccine được tạo ra không phải là để giúp bạn hoàn toàn không lây nhiễm virus, mà là để loại bỏ các rủi ro gặp phải các triệu chứng nặng, cần nhập viện và tử vong.
Trong thang đo khi phơi nhiễm với virus gây CO.VID-19 thì tệ nhất là tử vong, rồi đến nhập viện, đến triệu chứng nặng, triệu chứng trung bình, không triệu chứng và tốt nhất là không lây nhiễm. Trường hợp bảo vệ tốt nhất từ vaccine là không lây nhiễm, nhưng trên thực tế, mục tiêu của vaccine chính là bảo vệ bạn, giới hạn rủi ro chỉ nằm trong vùng không lây nhiễm, lây nhiễm không triệu chứng và tệ nhất là triệu chứng nhẹ – bạn chỉ cảm thấy như cảm cúm thông thường. Và bạn biết không, trong các thử nghiệm với mọi loại vaccine hiện có, không có một ai được tiêm vaccine mà phải nhập viện hoặc tử vong dù bị nhiễm virus; còn trong nhóm tiêm placebo có những trường hợp phải nhập viện và tử vong.
Tóm lại, câu hỏi của chúng ta cần đặt ra không phải là loại vaccine nào giúp chúng ta hoàn toàn không bị lây nhiễm virus mà phải là loại vaccine nào giúp chúng ta loại bỏ nguy cơ nhập viện và tử vong do CO.VID-19, chặn đứng đại dịch này. Câu trả lời chính là TẤT CẢ các loại vaccine đều làm được điều này.
LOẠI VACCINE TỐT NHẤT DÀNH CHO BẠN CHÍNH LÀ LOẠI VACCINE ĐẦU TIÊN MÀ BẠN TIẾP CẬN ĐƯỢC.
Các chuyên gia của Bộ Y Tế hiểu rõ về virus và vaccine gấp ngàn lần chúng ta, các chuyên gia của Bộ Kế Hoạch và Đầu Tư hiểu rõ về tình hình tài chính đất nước gấp ngàn lần chúng ta, chưa kể các chuyên gia từ các bộ Quốc phòng, Công an, Tài chính, Công thương, Khoa học và Công nghệ, Tư pháp nắm chắc các thông tin về cơ sở hạ tầng lưu trữ bảo quản, an ninh quốc phòng, pháp chế, nguồn cung vaccine… để đưa ra được lộ trình, kế hoạch tiêm chủng thích hợp nhất cho quốc gia để hoàn thành kế hoạch tiêm chủng sớm nhất có thể. Do đó, việc của chúng ta chỉ là tuân thủ kế hoạch tiêm chủng cho dù là loại vaccine nào, không kén cá chọn canh; và nếu có điều kiện thì ủng hộ vào Quỹ Vaccine phòng chống CO.VID-19 của quốc gia. Mỗi mũi tiêm được thực hiện sớm chừng nào thì ngày chúng ta chiến thắng CO.VID-19 sớm chừng đó. Chúng ta lúc này không chỉ cần có trách nhiệm với bản thân mà còn là trách nhiệm với dân tộc, với nhân loại.
TÁC DỤNG PHỤ? SỐC PHẢN VỆ?
Ngoài ra, chắc chắn sẽ có những phân vân về tác dụng phụ hoặc tệ hơn là sốc phản vệ do chích Vaccine. Trên thực tế, tất cả các loại vaccine được lưu hành đều vượt qua các bài kiểm tra ngặt nghèo về mức độ an toàn và hiệu quả; và đương nhiên, rủi ro của vaccine thấp hơn nhiều nhiều nhiều lần so với rủi ro của CO.VID-19. Và lưu ý rằng chúng ta đang bàn đến rủi ro thực sự liên quan đến vaccine (nếu có), bởi vì có nhiều báo cáo tử vong sau tiêm vaccine được điều tra ra là không liên quan đến vaccine, còn thực tế có rất ít trường hợp tử vong do tiêm vaccine. Thì tổng kết lại, chúng ta buộc phải lựa chọn phương án ít rủi ro hơn (ít hơn rất nhiều) và là phương pháp duy nhất hiệu quả để đẩy lùi đại dịch này.
P/s: Nếu bạn đã từng nhận định sai, thì điều đó bình thường mà. Thị trưởng Detroit (Michigan, USA) Mike Duggan đã từng từ chối vaccine Johnson&Johnson vì cho rằng vaccine Pfizer và Moderna là tốt nhất, chỉ tin dùng 2 loại này. Sau đó, chính ông đã công nhận hiệu quả của Johnson&Johnson cũng cao như Pfizer và Monderna khi có dữ liệu của FDA, CDC; ông lại nói rằng lý do để từ chối lô hàng đầu từ J&J là vì đợt đó đã đủ liều của Pfizer và Moderna 😃
