“Mọi ổ khóa đều có chìa”: Chuyên gia chỉ cách giúp con mở lối tương lai

Giáo dục và hướng nghiệp cho trẻ khuyết tật không chỉ là câu chuyện của riêng nhà trường mà cần sự đồng hành của gia đình và xã hội. Khi được nhìn nhận đúng, hỗ trợ đúng cách và định hướng phù hợp, mỗi đứa trẻ đều có thể phát triển, sống tự lập và đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Hướng nghiệp cá nhân hóa – chìa khóa để trẻ khuyết tật tự lập

“Trong thời đại ngày nay, việc nuôi dạy con cái, đặc biệt là các con khuyết tật trí tuệ trở nên phức tạp hơn bao giờ hết, đòi hỏi cha mẹ phải có sự hiểu biết và kỹ năng phù hợp để giúp con phát triển toàn diện, để giúp các con học sinh khuyết tật sớm tự lập, hòa nhập cuộc sống, không trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội”.

Đó là chia sẻ của thầy Phạm Văn Hoan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Minh, phường Cửa Nam, Hà Nội trong Hội thảo “Yêu thương con đúng cách – Cha mẹ hiểu biết, con an toàn”.

Theo thầy Hoan, hiểu con – dạy đúng – đồng hành bền bỉ, đó chính là con đường giúp trẻ khuyết tật phát triển, tự lập và tìm được vị trí của mình trong xã hội.

TS. Nguyễn Văn Hưng, Chủ nhiệm Chương trình đào tạo cử nhân Giáo dục trẻ rối loạn phát triển, Học viện Quản lý Giáo dục, với hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực giáo dục đặc biệt, nhấn mạnh một thực tế: nhu cầu việc làm của người khuyết tật rất lớn nhưng cơ hội vẫn còn hạn chế. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của giáo dục hướng nghiệp, nhất là đối với học sinh khuyết tật.

Theo ông, hướng nghiệp không chỉ là giới thiệu nghề mà là một hệ thống giúp học sinh hiểu bản thân, hiểu nghề và lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở thích và nhu cầu xã hội. Với học sinh khuyết tật, quá trình này càng cần được cá nhân hóa để phát huy tối đa tiềm năng.

Một trong những cách tiếp cận hiệu quả là “cây nghề nghiệp”, xem xét đồng thời sở thích, khả năng, cá tính và giá trị nghề nghiệp. Bên cạnh đó, thuyết đa trí tuệ cho thấy mỗi học sinh có những dạng thông minh khác nhau. Vì vậy, thay vì nhìn vào hạn chế, cần tập trung vào điểm mạnh để định hướng nghề phù hợp.

TS. Nguyễn Văn Hưng cũng lưu ý, trước khi nghĩ đến nghề nghiệp, học sinh cần được trang bị kỹ năng nền tảng như giao tiếp, tự chăm sóc bản thân, kiểm soát hành vi, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề. Đây là điều kiện tiên quyết để các em có thể hòa nhập môi trường lao động.

Thực tế, nhiều nghề phù hợp với học sinh khuyết tật như thủ công, may mặc, làm vườn, bán hàng, chế biến thực phẩm hay sửa chữa kỹ thuật đơn giản. Điều quan trọng là lựa chọn đúng nghề và có sự hỗ trợ phù hợp trong quá trình học và làm việc.

Gia đình – mắt xích quyết định trong hành trình phát triển của trẻ

TS. Nguyễn Thị Kim Hoa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục công bằng và hòa nhập, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, cho rằng mỗi đứa trẻ đều có những điểm mạnh và tiềm năng riêng. Vấn đề không phải là trẻ thiếu gì mà là chúng ta đã nhận ra và phát huy được những điểm mạnh đó hay chưa.

Theo bà, nhiều trẻ có thế mạnh về hình ảnh, sự kiên trì, tính kỷ luật hoặc năng khiếu trong âm nhạc, hội họa, công nghệ. Nếu được phát hiện sớm và định hướng đúng, những năng lực này hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho nghề nghiệp tương lai.

Tuy nhiên, để hỗ trợ hiệu quả, cần hiểu đúng những khó khăn của trẻ về nhận thức, ngôn ngữ hay cảm xúc. Khi thay đổi cách nhìn, chúng ta sẽ thay đổi cách dạy – và đó chính là bước ngoặt quan trọng.

Từ thực tiễn, TS. Nguyễn Thị Kim Hoa đưa ra ba nguyên tắc: tạo cấu trúc rõ ràng, tăng cường hành vi tích cực và giao nhiệm vụ phù hợp với khả năng. Trong sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ cần kiên trì hướng dẫn để con từng bước tự lập, thay vì làm thay.

Bà cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục an toàn cá nhân và giới tính, giúp trẻ nhận biết hành vi an toàn, biết bảo vệ bản thân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.

TS. Phạm Văn Tư, Phó trưởng khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng, trong hành trình nuôi dạy trẻ khuyết tật, điều quan trọng là niềm tin: “Mọi ổ khóa đều có chìa để mở”. Thay vì tập trung vào khó khăn, cha mẹ cần hướng đến giải pháp và kiên trì đồng hành cùng con.

Ông chia sẻ 5 nguyên tắc: chấp nhận con, tập trung vào điểm mạnh, kiên nhẫn, giữ niềm tin và không bỏ cuộc. Đồng thời, cha mẹ cần học cách kiểm soát cảm xúc và chăm sóc chính mình để có thể đồng hành lâu dài với con .

TS. Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhấn mạnh rằng điều cốt lõi là thay đổi cách nhìn nhận về người khuyết tật. Trong hệ thống giáo dục hiện nay, các phương thức như giáo dục hòa nhập, bán hòa nhập và chuyên biệt đều hướng tới mục tiêu chung là giúp người học phát triển tối đa khả năng và hòa nhập xã hội.

Theo ông, giáo dục học sinh khuyết tật cần gắn với câu hỏi “học để làm gì”, từ đó xây dựng nội dung phù hợp với từng cá nhân. Việc lập kế hoạch giáo dục cá nhân, phát triển kỹ năng sống và định hướng nghề nghiệp là yếu tố then chốt.

Trong thời gian tới, mục tiêu của giáo dục là mở rộng cơ hội học tập cho tất cả mọi người, không để ai bị bỏ lại phía sau. Để làm được điều đó, cần sự chung tay của toàn xã hội – từ cơ quan quản lý, nhà trường, giáo viên đến gia đình và cộng đồng.

Đọc thêm