Vì sao làng dũa Đại Phu từng mài sắt thành vàng nay chỉ còn hơn 10 hộ?

Từ một làng nghề truyền thống từng xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới, dũa Đại Phu thuộc xã Bình Sơn, tỉnh Ninh Bình (địa phận huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam cũ) nay chỉ còn hơn chục hộ bám trụ. Tiếng búa đe thưa thớt cùng nỗi lo thất truyền đang đặt ra bài toán khó giải cho làng nghề có gần trăm năm này.

Dũa Đại Phu một thời hoàng kim “mài sắt thành vàng”

Nằm tại thôn Mạnh Tiến, xã Bình Sơn (địa phận huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam cũ) làng nghề dũa Đại Phu hình thành từ những năm 1940, gắn liền với tên tuổi của cụ thợ mộc Vũ Khánh.

Sau khi tiếp thu kỹ thuật chế tạo từ những người thợ Nhật Bản, cụ Khánh đã mày mò, nghiên cứu làm ra những chiếc dũa đầu tiên từ những thanh sắt bỏ đi rồi truyền nghề lại cho con cháu và người dân trong vùng.

Qua tìm hiểu, năm 1957, nghề dũa Đại Phu bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ nhất. Thời điểm đó, đi dọc làng quê này đâu đâu cũng nghe tiếng búa đe rộn rã. Nhà nào cũng có từ 2 đến 3 lò bễ đỏ lửa, người lớn đến thanh niên đều tất bật với nghề, hàng sản xuất ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.

Đặc biệt, vào đầu những năm 1980, sản phẩm dũa Đại Phu từng vươn ra thị trường quốc tế. Các hợp tác xã với hàng trăm lao động liên tục nhận được những đơn hàng lớn xuất khẩu sang Ba Lan, Tiệp Khắc, Liên Xô và nhiều thị trường khác.

Vang danh hơn cả, sản phẩm của làng nghề đã liên tiếp giành Huy chương Vàng tại Hội chợ Hàng tiểu thủ công nghiệp các năm 1980, 1981 và 1982.

Được công nhận là làng nghề truyền thống năm 2004, có thời điểm sản lượng dũa Đại Phu đạt hơn 11 triệu sản phẩm mỗi năm, minh chứng cho sức sống mạnh mẽ của một làng nghề từng được mệnh danh là “mài sắt thành vàng”.

Nghề làm dũa đang “thoi thóp” giữa thời hiện đại

Thế nhưng, khoảng 10 năm trở lại đây, trước sự đổi thay của thời gian và cơ chế thị trường, bức tranh làng nghề Đại Phu đã trầm lắng đi rất nhiều. Những lò bễ từng đỏ lửa ở hàng trăm gia đình nay thưa dần. Toàn thôn Mạnh Tiến hiện chỉ còn hơn 10 hộ kiên trì bám trụ với nghề làm dũa thủ công.

Ông Vũ Văn Hợp (58 tuổi, trú thôn Mạnh Tiến) trăn trở: “Ở đây hiện chỉ còn những lao động tuổi trung niên là còn theo nghề làm dũa. Như tôi vừa phải ở nhà chăm bố ốm, vừa mong muốn giữ nghề cha ông nên cố gắng bám trụ”.

Theo ông Hợp, dũa Đại Phu đến nay vẫn được chế tác gần như hoàn toàn bằng phương pháp thủ công, trải qua nhiều công đoạn khắt khe gồm: Tạo phôi, tạo mặt phẳng, tạo răng, tôi luyện đến kiểm hóa và đóng gói. Trong đó, khâu tạo răng và tôi luyện mang tính quyết định chất lượng sản phẩm.

Giá trị của dũa Đại Phu nằm trọn trong đôi bàn tay tài hoa và kinh nghiệm dày dặn của người thợ. Họ phải quan sát sự chuyển màu của vật liệu để điều chỉnh nhiệt độ và thời gian tôi luyện cho chuẩn xác.

Trường hợp, nếu tôi chưa đủ, dũa sẽ nhanh mòn, ngược lại nếu quá già, sản phẩm sẽ dễ giòn và gãy. Nhờ kỹ thuật tinh xảo ấy, hàng trăm chủng loại dũa với kích cỡ từ 1 đến 350 mm đã ra đời, phục vụ đắc lực cho các ngành cơ khí, mộc, sửa chữa, chế tác mỹ nghệ và kim hoàn.

Cùng chung nỗi niềm, bà Dương Thị Thanh, tâm sự rằng công việc làm dũa vô cùng nặng nhọc, độc hại với nhiệt độ cao, bụi thép và tiếng ồn, trong khi thu nhập lại thấp.

“Chúng tôi theo cha ông làm nghề từ nhỏ, giờ tuổi cao rồi cũng không có công việc khác nên cứ bám lấy cái nghề dũa này. Trong gia đình, đời tôi là thế hệ cuối cùng còn gắn bó với nghề”, bà Thanh ngậm ngùi.

Bài toán nào để giữ gìn nghề dũa Đại Phu gần 100 năm ?

Sự mai một của làng nghề dũa Đại Phu xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Sự phát triển mạnh mẽ của máy mài và các thiết bị chuyên dụng công nghiệp đã thay thế phần lớn công việc vốn dùng dũa thủ công.

Bên cạnh đó, áp lực từ chi phí đầu vào như: Thép, than, điện ngày một tăng, trong khi sản phẩm chủ yếu tiêu thụ qua các đầu mối thu mua khiến người dân khó chủ động về giá.

Quan trọng hơn, thu nhập bấp bênh không còn đủ sức cạnh tranh với việc làm tại các khu công nghiệp, khiến giới trẻ ngày nay hoàn toàn không mặn mà tiếp nối nghề truyền thống của cha ông.

Trao đổi với Báo Dân Việt, bà Ngô Thị Thanh Thảo- Chủ tịch Hội Nông dân xã Bình Sơn cho biết: “Nghề dũa Đại Phu có từ nhiều năm nay, có thời điểm từng tạo việc làm và sinh kế cho nhiều thế hệ người dân địa phương. Tuy nhiên, trước thực trạng làng nghề dần mai một, chính quyền địa phương nơi đây đang tích cực tìm kiếm giải pháp hỗ trợ đầu ra để các hộ còn lại có điều kiện duy trì sản xuất”.

Theo bà Thảo, về lâu dài, địa phương rất cần sự quan tâm, tiếp sức mạnh mẽ hơn từ cấp tỉnh và các cơ quan chức năng trong việc kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và tạo cơ chế phát huy giá trị nghề truyền thống.

Giữ lại tiếng búa Đại Phu không chỉ là giữ lại chén cơm manh áo cho những người thợ già, mà hơn hết là gìn giữ một mảnh hồn quê, một nét văn hóa thủ công tinh xảo đang đứng trước thử thách nghiệt ngã của thời gian.

Đọc thêm