Quân Thanh xâm lược Việt Nam lần thứ hai: cuộc xâm lược ít được nói đến (phần 1)

Quân Thanh xâm lược Việt Nam lần thứ hai: cuộc xâm lược ít được nói đến (phần 1)
Khi nhắc đến chuyện xâm lược Việt Nam của nhà Thanh, chắc hẳn đa số người Việt Nam đều nhớ đến chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa của quân ta do vua Quang Trung lãnh đạo. Tuy nhiên, còn một cuộc xâm lược nữa của quân Thanh, với quy mô khắp miền Bắc Việt Nam và với lực lượng hùng hậu hơn hẳn các đội quân trên đất nước Việt Nam vào thời đó. Kết quả của cuộc xâm lược này vẫn là một thất bại của nhà Thanh nhưng ảnh hưởng của nó đối với Trung Quốc còn to lớn hơn nhiều so với lần thứ nhất.Tác giả quyết định sử dụng từ “ xâm lược “ vì hai lý do. Thứ nhất, quân Thanh tràn vào Việt Nam không chỉ để “giúp” nhà Nguyễn đánh Pháp mà còn để thực hiện mưu đồ chiếm giữ lâu dài các tỉnh thượng du của Việt Nam, tạo tiền đề xâm chiếm đồng bằng sông Hồng sau này. Thứ hai, chuyện một lực lượng quân đội nước ngoài vào Việt Nam chiến đấu đã luôn bị xem là một hành động xâm lược, bất kể đó là do sự cầu viện của một số người Việt. Trong phạm vi bài viết, tác giả chỉ liệt kê sơ lược để bạn đọc dễ hình dung những diễn biến chính và xin để dành chi tiết các trận đánh cho những bài sau, nếu có thể.

1/ Bối cảnh lịch sử:
– Từ xưa đến nay, Trung Quốc luôn xem Việt Nam là vùng ảnh hưởng của họ. Trong đó, nhà Thanh cuối thế kỷ 19 đã suy yếu rất nhiều nhưng vẫn muốn duy trì sự ảnh hưởng tại Việt Nam và giữ gìn một vùng đệm trước sự xâm lấn của các nước phương Tây. Do đó, khi quân Pháp xâm lược miền Bắc Việt Nam, nhà Thanh cũng không thể ngồi yên. Kể từ khi người Pháp bắt đầu chiến dịch Bắc Kỳ năm 1882, nhà Thanh đã lớn tiếng phản đối và tiến hành ngầm hỗ trợ cho lực lượng nhà Nguyễn và quân Cờ Đen tại miền Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, trước đà tiến quá nhanh của quân Pháp, nhà Thanh quyết định trực tiếp tham chiến.
– Đầu năm 1882, quan nhà Nguyễn là Phạm Thận Duật được triều đình cử sang Thiên Tân cầu viện nhà Thanh. Theo Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, tổng đốc Lưỡng Quảng là Trương Thụ Thanh làm mật sớ tâu với vua nhà Thanh rằng: “nước Nam và nước ta tiếp giáp với nhau mà thế lực nước Nam thật là suy hèn, không có thể tự chủ được nữa, vậy ta nên mượn tiếng sang đánh giặc mà đóng giữ ở các tỉnh thượng du. Đợi khi có biến thì ta chiếm lấy những tỉnh ở về phía bắc sông Hồng”
– Ngày 17/06/1882, quân Thanh từ Vân Nam do Tạ Kính Bưu, Đường Cảnh Tùng chỉ huy vượt biên giới tràn sang nước ta, đóng ở Bắc Ninh và Sơn Tây. Quan bố chính Quảng Tây là Từ Diên Húc đem quân sang tiếp ứng. Trong suốt cuộc chiến, tổng số quân Thanh tham chiến lên tới gần 50 000 quân. Vũ khí của quân Thanh khá mạnh bao gồm nhiều pháo và súng trường mua của châu Âu. Tuy nhiên, chiến thuật và kỷ luật thì kém xa quân Pháp.
2/ Chuẩn bị trước cuộc chiến:
Tháng 11/1882, đại sứ Pháp tại Trung Quốc đàm phán với đại thần nhà Thanh là Lý Hồng Chương về một hiệp ước, trong đó, Pháp sẽ cắt tỉnh Lào Cai cho nhà Thanh để lập một cửa khẩu vào Vân Nam, lấy sông Hồng làm đường phân giới, chia phần phía Bắc cho nhà Thanh và phần phía Nam do Pháp chiếm giữ. Tuy nhiên, chính phủ Pháp đã từ chối hiệp ước này và triệu đại sứ về nước.
– Sau trận Cầu Giấy tháng 05/1883 với sự thất bại nhục nhã của quân Pháp, chính phủ Pháp đã hoàn toàn theo phe chủ chiến và quyết tâm chiếm miền Bắc Việt Nam bất kể thái độ của nhà Thanh.
– 16/08/1883, quân Pháp đánh vào cửa Thuận An, uy hiếp kinh thành Huế, đến cuối ngày, toàn bộ đồn lũy của quân nhà Nguyễn bị người Pháp phá hủy, nhà Nguyễn phải ký hiệp ước Harmand chấp nhận sự bảo hộ của Pháp với Việt Nam, chấm dứt hàng ngàn năm thần phục Trung Quốc trong hệ thống chư hầu-thiên tử.
– Trong khi đó, người Trung Quốc chia quân đóng khắp miền Bắc Việt Nam. Kỷ luật của quân Thanh khá tồi tệ, lính Thanh hiếp dâm nhiều phụ nữ Việt Nam và cướp phá nhiều nơi.
3/ Chiến sự bùng nổ:
Ngày 11/12/1883, 6000 quân Pháp đánh thành Sơn Tây. Lực lượng phòng thủ gồm 5.000 quân của Hoàng Kế Viêm, 3.000 quân Cờ đen, và 1500 quân Thanh. Ngày 16/12/1883, thành Sơn Tây thất thủ. Đây là trận đánh thiệt hại nhất của quân Pháp từ khi bắt đầu xâm lược Việt Nam với hơn 100 lính chết và 350 lính bị thương. Về phía quân Cờ Đen và quân nhà Nguyễn thiệt hại khoảng 1000 người.
  • Nhà Thanh cho rằng Bắc Ninh có tầm quan trọng chiến lược, là tuyến đầu phòng thủ tỉnh Quảng Tây, do đó, sau thất bại tại Sơn Tây, tổng đốc Lưỡng Quảng là Trương Thụ Thanh dẫn một đoàn quân lớn tiến vào nước ta, đến củng cố lực lượng tại thành Bắc Ninh. Tháng 1 năm 1884, thêm 12.000 quân Thanh do Sầm Dục Anh chỉ huy từ Vân Nam tiến vào nước ta, hội binh với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc.
Ngày 08/03/1884, 10 000 quân Pháp tấn công thành Bắc Ninh, đây là trận đánh huy động lực lượng lớn nhất của quân Pháp kể từ khi xâm lược Việt Nam. Về phía quân Thanh bao gồm 10.000 quân chính quy đóng trong thành và hơn 10 000 chung quanh thành Bắc Ninh với nhiều vũ khí hiện đại. Ngày 16/03/1884, thành Bắc Ninh thất thủ. Quân Pháp thừa thắng xông lên đánh chiếm tiếp Thái Nguyên, Hưng Hóa, và Tuyên Quang. Quân Thanh, quân Cờ Đen và quân Nguyễn thua to.
  • Sau thất bại nhục nhã tại Bắc Ninh, quan Bố Chính Quảng Tây là Từ Diên Húc bị bắt về Bắc Kinh xử tội và chết trong ngục. Một số chỉ huy khác cũng triều đình nhà Thanh bị xử tội. Tình hình quân Thanh tại Việt Nam rất bi quan. Quân Thanh rút về Lạng Sơn và Yên Bái. Phần lớn quân Nguyễn theo Hoàng Kế Viêm rút về Huế. Chỉ còn số ít quân Cờ Đen và quan quân nhà Nguyễn còn tiếp tục chống Pháp.
Ngày 06/06/1884, nhà Nguyễn phải ký hiệp ước Patenôtre, chính thức công nhận sự đô hộ của Pháp tại Việt Nam. Hiệp ước này kéo dài đến năm 1945 mới bị phá bỏ sau khi quân Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương.
– Ngày 11/06/1884, nhà Thanh phải ký hiệp ước Thiên Tân với Pháp, trong đó, quân Thanh phải rút khỏi miền Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, giao tranh lớn vẫn tiếp diễn sau hiệp ước này.
– Ngày 23/06/1884, quân Pháp lên tiếp quản Lạng Sơn theo hiệp ước Thiên Tân, tuy nhiên, quân Việt Nam do Lã Xuân Oai, Nguyễn Thiện Thuật, Tạ Hiện và Phạm Huy Quang chỉ huy cùng với hơn 8000 quân Thanh đã bao vây đánh bại 450 lính Pháp tại trận Bắc Lệ. Trận thắng hiếm hoi này của quân Thanh và quân Việt Nam gây tiếng vang lớn và khiến quân Pháp rất lo ngại. Trận đánh này cũng kéo theo khủng hoảng ngoại giao Pháp – Thanh và đưa chiến tranh Pháp – Thanh lên mức cao hơn.

– Trong chuỗi sự kiện tiếp theo, Pháp đánh bại hạm đội Nam Dương của nhà Thanh, chiếm một số đảo và phong tỏa vùng biển phía Nam và Tây Nam của Trung Quốc.

Đến đây, chiến tranh đã được đẩy lên tầm cao mới, tham vọng của người Pháp không chỉ ở Việt Nam mà còn ở Đài Loan và các vùng phía Nam Trung Quốc. Đối với nhà Thanh, cuộc chiến tại Việt Nam không chỉ là cuộc xâm lược Việt Nam đơn thuần nữa mà trở thành cuộc chiến lớn chống lại quân Pháp cũng đang lăm le xâm lược Trung Quốc. Quân Thanh và quân Pháp tiếp tục giao chiến nhiều trận ác liệt hơn nữa trên đất Việt Nam.

– Tham khảo:
Việt Nam Sử Lược – Trần Trọng KIm
Thomazi, A., La conquête de l’Indochine (Paris, 1934)
Thomazi, Histoire militaire de l’Indochine française (Hanoi, 1931)

Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên

#QuânThanhxamluocVietnamlan2
#ChientranhPhapThanh




Leave a Reply

Your email address will not be published.