Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương: “Việt Nam đứng thứ 12 trong top 30 nước có gánh nặng về lao nhất thế giới”

Theo TS.BS Đinh Văn Lượng – Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương – Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia, số bệnh nhân tử vong do bệnh lao của Việt Nam khoảng trên 12.000 người/năm, cao hơn số người tử vong do tai nạn giao thông.

Số ca tử vong do bệnh lao ở Việt Nam cao hơn tử vong do tai nạn giao thông

Bên lề Lễ kỷ niệm Ngày thế giới phòng chống lao diễn ra ngày 24/3 tại Hà Nội, PV Dân Việt đã có cuộc trao đổi với TS.BS.TTƯT. Đinh Văn Lượng – Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương – Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia liên quan đến việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về những ảnh hưởng nghiêm trọng của bệnh lao tới sức khỏe con người, kinh tế và xã hội.

Thưa ông, tình hình dịch tế của bệnh lao của nước ta hiện nay ra sao?

– Như chúng ta đã biết, hiện nay dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam còn rất nặng nề. Năm 2024 ước tính có khoảng 184.000 bệnh nhân lao mới trong cộng đồng, 9.400 bệnh nhân lao kháng thuốc. Việt Nam đứng thứ 12 trong số 30 nước có gánh nặng về lao nhất thế giới. Đặc biệt, lao kháng thuốc trên 9.500 ca một năm. Gánh nặng lao kháng thuốc cũng nặng nhất toàn cầu.

Số bệnh nhân tử vong do bệnh lao khoảng trên 12.000 người/năm. Như vậy, số người bệnh bị lao tử vong cao hơn số người tử vong do tai nạn giao thông. Đây là vấn đề rất lớn ảnh hưởng đến sức khoẻ nhân dân.

Vậy công tác triển khai Chương trình Chống lao Quốc gia đã kết quả thế nào?

– Có thể nói, phát hiện điều trị lao trong hệ thống y tế chúng ta, cụ thể Chương trình Chống lao Quốc gia – Bệnh viện Phổi Trung ương đang làm cũng đạt những kết quả rất tích cực. Như năm 2024, chúng ta phát hiện 114.000 ca lao trong cộng đồng, năm 2025 phát hiện 119.000 ca.

Số lượng ca mắc lao được phát hiện rất lớn, năm sau nhiều hơn năm trước, thành tựu điều trị khỏi cũng cao hơn. Tuy nhiên, lao vẫn chưa thể hết, chúng ta vẫn phải đuổi. Nếu phát hiện 119.000 ca như năm 2025, số bệnh nhân lao trong cộng đồng chỉ giảm 5%. Rõ ràng, chúng ta đang tiến lên nhưng việc chấm dứt lao đang là vấn đề rất khó khăn.

Chúng ta đã biết, trong những năm qua, Đảng, Chính phủ luôn có Nghị quyết kiểm soát lao, Bộ Y tế cũng liên tục ban hành những Thông tư, đầu tư, đặc biệt Chương trình Chống lao Quốc gia cũng đã rất cố gắng. Với hệ thống bệnh viện 34 tỉnh/thành phố, Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia, Uỷ ban phòng chống lao Quốc gia… cũng đã làm rất tích cực.

Năm nay, Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân ra đời là bước tiến bừng sáng cho toàn ngành y tế, đặc biệt cho kiểm soát lao. Đặc biệt trong Nghị quyết 72 nói rất rõ, có 2 ý rất quan trọng đối với Chương trình Chống lao Quốc gia phải triển khai ngay đó là:

Thứ nhất, từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm 1 lần, được lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời, từng bước giảm gánh nặng chi phí y tế.

Thứ 2, các địa phương, các tỉnh thành phải có ít nhất 1 bệnh viện chuyên sâu. Như vậy, mỗi tỉnh ít nhất một vài bệnh viện chuyên sâu. Chúng tôi đưa ra một khẩu hiệu rất rõ trên cơ sở thực tế đã đi kiểm tra, bắt lao và điều trị lao. Có thể nói, rất tích cực, tâm huyết, mong muốn người bệnh trong hệ thống y tế có ca nhiễm lao đều được phát hiện và điều trị sớm.

Như vậy, chúng tôi đưa ra khẩu hiệu trong năm 2026 đó là: Phát hiện lao gắn với khám sức khoẻ định kỳ cho mỗi người dân, rất phù hợp với khẩu hiệu của WHO cho toàn cầu: Phát hiện lao gắn với mỗi quốc gia có dẫn dắt riêng. Điều này cũng phù hợp với sự mong muốn của Đảng, Nhà nước mỗi người dân được khám sức khỏe định kỳ hằng năm theo quy định. Đối với người dân không thuộc nhóm trên cũng sẽ được khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm 1 lần.

Chi phí chụp X-quang, làm xét nghiệm phát hiện lao chỉ vài trăm nghìn đồng

Để Chương trình Phòng chống lao Quốc gia đạt hiệu quả như mục tiêu đã đặt ra, theo ông những biện pháp quan trọng nào cần phải triển khai?

– Chúng tôi đã có 6 đề xuất rất rõ ràng. Thứ nhất, tất cả cán bộ, viên chức và người lao động tại các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân đều được khám sức khỏe định kỳ hằng năm theo quy định.

Thứ 2, đối với người dân không thuộc nhóm trên cũng sẽ được khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm 1 lần.

Thứ 3, trong khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc, người dân phải được chụp X-quang ngực (bởi vì gần 40% người bệnh lao không có triệu chứng) và xét nghiệm GeneXpert (cho những trường hợp có hình ảnh X-quang bất thường nghi lao).

Thứ 4, các cơ sở khám bệnh đều đã được trang bị hệ thống X-quang thường và kỹ thuật số. Chương trình Chống lao Quốc gia đã có 45 xe chụp X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang trong đó có 84 máy X-quang di động kỹ thuật số tới tỉnh/thành phố trên toàn quốc, đảm bảo tính khả thi của hoạt động.

Thứ 5, đối với xét nghiệm GeneXpert, Chương trình Chống lao Quốc gia hiện đã có 500 máy tại 34 tỉnh/thành phố. Tất cả các trường hợp có bất thường nghi lao trên phim X-quang do bác sỹ hoặc phần mềm trí tuệ nhân tạo đọc sẽ được chỉ định xét nghiệm GeneXpert để chẩn đoán lao. Tuyệt đối không để sót những người bệnh lao.

Mỗi kít xét nghiệm GeneXpert chỉ hết hơn 300.000 đồng, 10 bệnh nhân mới mất 1 cái, chưa kể chúng ta làm mẫu gộp giống như đợt điều trị Covid-19 có khi 30-40 mới phải làm một mẫu.

Như vậy, vấn đề tài chính không phải là vấn đề khi máy X-quang, GeneXpert chúng ta có. Việc sàng lọc lao với 2 phương tiện thế này chúng ta làm tích cực, làm đúng quy định, đúng theo tinh thần chỉ đạo Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị là việc rất thực tế.

Thứ 6, người bệnh lao sau khi phát hiện sẽ được thu nhận và quản lý điều trị trong hệ thống Chương trình Chống lao Quốc gia.

Ngoài ra, phải có bệnh viện phổi ở tất cả các tỉnh, thành. Trong đó, đây là bệnh viện chuyên sâu địa phương. Ví dụ: Bệnh viện Phổi Nghệ An, Thanh Hoá, TP.HCM, Hải Phòng, Ninh Bình, Cần Thơ… hoàn toàn có thể nâng cấp những bệnh viện như vậy thành bệnh viện chuyên sâu. Những địa phương chưa có bệnh viện phổi bắt buộc phải có. Nếu không có bệnh viện phổi sẽ rất khó khăn trong quá trình hỗ trợ điều trị cho các địa phương, hệ thống mạng lưới khám bệnh để triển khai được hệ thống chụp X-quang, GeneXpert.

Có mạng lưới bệnh viện phổi trong toàn quốc người bệnh được đưa vào hệ thống điều trị, các thầy thuốc chuyên trách của chúng tôi sẽ quản lý điều trị toàn bộ người bị bệnh lao. Không bệnh nhân nào phát hiện lao mà thiếu thuốc. Bệnh viện phổi ở địa phương mà mạnh sẽ phát hiện, sàng lọc các bệnh liên quan đến phổi như phát hiện ung thư phổi sớm, lao… Tôi nghĩ đây là việc cần làm ngay.

Như ông vừa nêu, gần 40% người mắc bệnh lao không có triệu chứng, đề xuất khám sức khoẻ định kỳ để phát hiện. Tuy nhiên, hiện không ít người dân tâm lý lo ngại chụp X-quang vì sợ ảnh hưởng sức khoẻ, ông có khuyến cáo thế nào?

– Khám sức khoẻ định kỳ trong đó, chụp X-quang thường quy là việc rất cần thiết. Chụp X-quang thường quy hiện nay sử dụng liều tia X rất thấp, nằm trong giới hạn an toàn của WHO và Bộ Y tế, nên ảnh hưởng đến sức khỏe hầu như bằng 0.

Lao phổi và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính… là những bệnh lý lồng ngực nguy hiểm, nằm sâu bên trong, thường không phát hiện được chỉ qua nghe tim phổi lâm sàng. Chụp X-quang thường quy giúp phát hiện rất nhiều bệnh và mang lại giá trị rất lớn.

Ông đã từng gặp nhiều trường hợp người dân đi khám phát hiện lao nhưng không có di chứng không?

– Thực tế rất nhiều, những bệnh nhân đến khám chẩn đoán các bệnh lý về phổi… chúng tôi đều có ý thức và khi khám chụp phổi sẽ phát hiện ra ngay. Rất nhiều người bệnh đến bệnh viện khám nhưng không phát hiện bệnh lao ngay, có khi vài tháng mới phát hiện ra.

Có bệnh nhân rất phức tạp, nếu phát hiện điều trị sớm khoảng 6 tháng sẽ khỏi. Tuy nhiên, nếu lao kháng thuốc, thậm chí rất nhiều biến chứng việc điều trị rất tốn kém, có bệnh nhân lên đến hàng trăm triệu đồng. Điều trị lao mà phát hiện muộn và điều trị không đúng dễ rơi vào tình trạng thảm hoạ.

Giải pháp then chốt giúp thanh toán bệnh lao

Là chuyên gia đầu ngành điều trị lao, theo ông vì sao các tỉnh phía Nam lại có ca mắc nhiều hơn nơi khác?

– Có lẽ Tây Nam Bộ, Đông Nam Bộ như TP.HCM người mắc lao rất nặng. Chúng tôi hay nói TP.HCM đóng góp cho ngân sách nhà nước khoảng trên 30% thì đóng góp cho lao toàn quốc 20%, khu vực Tây Nam Bộ được mệnh danh là vựa lúa, vựa thuỷ sản… cũng là vựa lao. Tất cả khu vực phía Nam có gánh nặng bệnh lao cao nhất trong cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca lao trên toàn quốc, nên cần đẩy mạnh đầu tư nguồn lực cho công tác phòng chống lao tại những khu vực này cao hơn.

Nguyên nhân có thể do tập tục sinh hoạt do sông nước, tập hợp tổ dân phố, xóm… Trong khi đó, bệnh lao không triệu chứng nhưng sinh hoạt cộng đồng như vậy dễ lây lan. Ở TP.HCM hay Tây Nam Bộ có nhiều khu chế xuất, khu công nghiệp, người dân lao động, đặc biệt là công nhân ở tập trung đông đúc dễ lây chéo.

Vậy phương hướng hoạt động của Chương trình Chống lao Quốc gia năm 2026 triển khai thế nào thưa ông?

– Việc khám sàng lọc bệnh lao chưa được đưa vào trong danh mục khám sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ. Thực tế tại Việt Nam chỉ có khoảng 23% người dân được khám chữa bệnh (theo điều tra dân số 2024), tổng số người có việc làm là khoảng 52 triệu người tuy được khám sức khỏe định kỳ hằng năm nhưng vẫn bị bỏ sót khám sàng lọc lao. Như vậy số người không được khám sàng lọc bệnh lao ước tính khoảng 40 – 50% dân số hiện nay. Do vậy, Chương trình Chống lao Quốc gia xin đề xuất một số nội dung:

Thứ nhất, thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị tại Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; “Từ năm 2026, người dân được khám sức khoẻ định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm 1 lần”. Chúng tôi đề xuất Bộ Y tế lồng ghép khám sàng lọc lao trong nội dung khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân, bổ sung ô khám sàng lọc bệnh lao trong giấy khám sức khỏe và sổ khám sức khỏe định kỳ hằng năm.

Thứ 2, thực hiện chỉ đạo của Công văn 1393 của Thủ tướng Chính Phủ, chúng tôi đề xuất Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan để triển khai đánh giá tình hình dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam.

Thứ 3, để đảm bảo tất cả các bác sĩ khám bệnh có kiến thức đầy đủ về khám sàng lọc lao, chúng tôi đề xuất Bộ Y tế cập nhật quy định về cấp giấy phép hành nghề, chứng chỉ hành nghề cho các bác sĩ để nâng cao hơn nữa kiến thức về bệnh Lao.

Thứ 4, thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị tại Nghị quyết số 72-NQ/TW “Mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có ít nhất 1 bệnh viện đạt cấp chuyên sâu”, chúng tôi đề xuất Ủy ban Quốc gia về chấm dứt bệnh lao chỉ đạo các Bộ, ban ngành, UBND 34 tỉnh/TP đều có Bệnh viện Phổi/Bệnh viện Lao và bệnh Phổi, trong đó nhiều bệnh viện là bệnh viện chuyên sâu của địa phương.

Thứ 5, nội dung về bệnh lao cần được tăng cương trong các chương trình đào tạo nhân lực y khoa nhằm nâng cao năng lực cho cán bộ chống lao các tuyến trên toàn quốc.

Thứ 6, lồng ghép sàng lọc lao gắn với phát hiện các bệnh hô hấp: bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen phế quản, ung thư phổi,… trong khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ thẳng thắn của ông!

Đọc thêm