Hành trình đưa đồng đội trở về từ Hang Đá Sập: Theo dấu ký ức giữa đại ngàn Sơn Gà (Bài 1)

57 năm sau trận bom vùi lấp nhiều cán bộ, chiến sĩ tại Hang Đá Sập (TP Đà Nẵng), cuộc tìm kiếm không bắt đầu từ những nhát cuốc đầu tiên mà từ hành trình lần tìm ký ức, đối chiếu hồ sơ và xác minh từng manh mối.

Cuộc truy tìm bắt đầu từ những nhân chứng cuối cùng

Giữa đại ngàn Sơn Gà, Hang Đá Sập vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của chiến tranh. Những vách đá lạnh, lối đi hun hút sâu vào lòng núi, những lớp đất đá chồng chất sau nhiều đợt sạt lở và những di vật còn sót lại vẫn âm thầm kể câu chuyện về một thời bom đạn khốc liệt.

Ít ai biết rằng, trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Hang Đá Sập – còn gọi là Hang Thương Nghiệp K600 từng là căn cứ hậu cần quan trọng của lực lượng cách mạng. Đây là nơi tập kết lương thực, thực phẩm, thuốc men; đồng thời là điểm trú quân, trung chuyển và cơ động của nhiều đơn vị chủ lực hoạt động trên chiến trường Quảng Nam – Đà Nẵng.

Theo kết quả xác minh của Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng, nhiều đơn vị từng hoạt động tại khu vực này như Trung đoàn 31, Trung đoàn 36, Trung đoàn 141, Trung đoàn Pháo binh 575, lực lượng Vận tải 130, Bệnh xá 78 cùng nhiều cán bộ thương nghiệp, quân y, lực lượng vận tải và cán bộ từ cánh Bắc Hòa Vang sang Đại Lộc mua gạo, thu gom lương thực.

Trong điều kiện địch đánh phá ác liệt, hang đá vừa là nơi trú ẩn, vừa là “trạm trung chuyển” đặc biệt quan trọng phục vụ chiến đấu. Nhưng cũng chính nơi đây đã xảy ra một trong những mất mát đau thương nhất.

Tháng 4/1969, sau trận bom dữ dội của địch, nhiều cán bộ, chiến sĩ và lực lượng phục vụ chiến đấu đã hy sinh ngay trong lòng hang. Địa hình hiểm trở, chiến tranh khốc liệt cùng những đợt sạt lở kéo dài khiến các liệt sĩ không thể được đưa ra ngoài. Họ nằm lại giữa lòng núi suốt hơn nửa thế kỷ.

Ký ức về ngày ấy vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí nhiều cựu chiến binh.

Bà Trần Thị Xanh, cựu chiến binh thôn Lâm Tây (xã Hà Nha), xúc động nhớ lại, Hang Đá Sập không chỉ là một địa danh mà còn là vùng ký ức đau đáu của nhiều người dân địa phương.

Bà kể, mình từng chứng kiến và nghe kể về sự có mặt của nhiều đơn vị bộ đội, cán bộ thương nghiệp, quân y, lực lượng vận tải hoạt động tại khu vực này trong những năm chiến tranh. Điều khiến bà day dứt nhất là sau trận bom năm 1969, rất nhiều cán bộ, chiến sĩ đã mãi mãi nằm lại trong lòng núi.

“Nhiều đơn vị chứ không phải một đơn vị pháo binh. Anh em hy sinh là tôi buồn từ đó đến chừ. Bây giờ đi không được, nằm nhớ hết đồi ni, qua đồi kia, khe kia, nhớ từng đoạn rứa đó mà không biết làm răng đưa họ về”, bà Xanh nghẹn ngào.

Chính những lời kể của bà Xanh cùng nhiều nhân chứng khác đã trở thành những mảnh ghép đầu tiên để Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TP Đà Nẵng bắt đầu hành trình đi tìm đồng đội.

Nhiều tháng qua, lực lượng quân sự phối hợp với chính quyền địa phương kiên trì rà soát hồ sơ, đối chiếu tài liệu, gặp gỡ cựu chiến binh, khảo sát thực địa.

Không ít nhân chứng nay đã ngoài 80 tuổi. Ký ức chiến tranh không còn nguyên vẹn. Có người chỉ nhớ vị trí một khe núi, một triền đồi hay hướng cửa hang. Có người chỉ nhớ sau một trận bom lớn thì nhiều đồng đội không bao giờ trở lại.

Từng lời kể, từng địa danh, từng dấu vết nhỏ đều được cán bộ làm nhiệm vụ ghi chép, đối chiếu với bản đồ quân sự, tài liệu lịch sử và hiện trạng thực địa.

Thiếu tá quân nhân chuyên nghiệp Lê Cao Long, Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng cho biết, việc xác minh thông tin được thực hiện trên cơ sở kết hợp nhiều nguồn, từ lời kể của nhân chứng, cựu chiến binh, tư liệu lịch sử đến khảo sát trong lòng hang.

“Dù vẫn còn những nội dung cần tiếp tục đối chiếu, bổ sung, nhưng các nguồn thông tin đã góp phần làm rõ hơn vị trí, vai trò của Hang Thương Nghiệp K600 trong kháng chiến cũng như khả năng còn hài cốt liệt sĩ tại khu vực này”, Thiếu tá Long chia sẻ.

Để bảo đảm tính khách quan, Ban Chỉ đạo còn tổ chức hội thảo xác minh thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ với sự tham gia của nhân chứng, cựu chiến binh và các cơ quan chuyên môn. Những thông tin về địa hình, đường cơ động, diễn biến trận bom năm 1969, lực lượng từng hoạt động tại khu vực được bổ sung, đối chiếu, tạo cơ sở khoa học để xây dựng phương án tìm kiếm.

Đối với những cựu chiến binh từng chiến đấu tại chiến trường Quảng Đà, hành trình trở lại Hang Đá Sập không chỉ là cuộc trở về với ký ức mà còn là sự tiếp nối lời hẹn với đồng đội đã nằm lại giữa núi rừng hơn nửa thế kỷ.

Thượng tá Lê Huy Từ, Phó Trưởng Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn Pháo binh 575, bày tỏ mong muốn công tác khai quật, tìm kiếm sớm được triển khai để đưa hài cốt các liệt sĩ trở về quê hương, đáp ứng nguyện vọng của thân nhân những người đã hy sinh.

“Đó không chỉ là mong mỏi của những người lính năm xưa mà còn là khát vọng chung của nhiều gia đình đã mòn mỏi chờ đợi suốt hàng chục năm, khi những người con ra đi vì độc lập, tự do của Tổ quốc vẫn chưa một lần được trở về trong vòng tay quê hương” Thượng tá Lê Huy Từ nói.

Những dấu tích hồi sinh sau hơn nửa thế kỷ

Khi những bước khảo sát đầu tiên được triển khai, Hang Đá Sập dần hé lộ những chứng tích còn sót lại của chiến tranh.

Giữa bóng tối sâu hun hút trong lòng núi, lực lượng khảo sát phát hiện nhiều dấu tích và di vật như phần xương người, dép rọ, chai thuốc, bàn chải đánh răng, hộp đựng lương thực cùng nhiều vật dụng sinh hoạt khác.

Những hiện vật bình dị ấy khiến không ít cán bộ làm nhiệm vụ lặng người. Một chiếc dép đã mòn, một bàn chải đánh răng, một chai thuốc cũ… tất cả như vẫn còn lưu giữ hơi thở của những người lính từng sống, chiến đấu tại nơi đây trước khi trận bom năm 1969 ập xuống.

Đáng chú ý, trong lòng hang vẫn còn nhiều bom, đạn chưa nổ, thậm chí có vật nổ còn nguyên ngòi, khiến công tác khảo sát và bảo vệ hiện trường phải được thực hiện với yêu cầu an toàn đặc biệt nghiêm ngặt.

Đại tá Võ Văn Tuấn, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng nhấn mạnh, mọi dấu tích, di vật tại Hang Đá Sập đều phải được che chắn, bảo quản cẩn trọng.

“Tuyệt đối không để mưa gió hay các tác động bên ngoài làm ảnh hưởng đến hiện trường, di vật và hài cốt liệt sĩ nếu có. Đây không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ mà còn là mệnh lệnh từ trái tim, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc”, Đại tá Tuấn nói.

Trên cơ sở kết quả xác minh và khảo sát, Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng đã triển khai lực lượng tổ chức tìm kiếm, quy tập tại Hang Đá Sập.

Sau nhiều ngày đào tìm trong điều kiện địa hình hiểm trở, không gian chật hẹp và đất đá sạt lở, lực lượng làm nhiệm vụ đã bước đầu phát hiện, quy tập được 5 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật liên quan.

Mỗi phần hài cốt được phát hiện đều được thu nhận, đánh dấu vị trí, bảo quản theo đúng quy trình để phục vụ công tác giám định và xác định danh tính sau này.

Theo Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng, kết quả bước đầu tiếp tục củng cố những thông tin đã được xác minh, đồng thời mở ra cơ sở quan trọng để mở rộng phạm vi tìm kiếm tại khu vực Hang Đá Sập. Việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại đây cũng là một nội dung quan trọng trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên địa bàn TP Đà Nẵng.

Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố đang tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, địa phương, đẩy mạnh thu thập thông tin từ cựu chiến binh, nhân chứng và nhân dân; khảo sát thực địa, thu thập mẫu sinh phẩm tại các nghĩa trang, với quyết tâm không bỏ sót bất kỳ manh mối nào.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, những lời kể của nhân chứng, những trang hồ sơ cũ và các dấu tích chiến tranh đã dần ghép lại bức tranh về Hang Đá Sập – nơi nhiều cán bộ, chiến sĩ từng chiến đấu và anh dũng hy sinh. Nhưng việc xác định được địa điểm chỉ mới là bước khởi đầu.

Phía sau cánh rừng Sơn Gà, cuộc tìm kiếm thực sự vẫn còn ở phía trước. Đó là hành trình của những người lính hôm nay băng rừng, vượt dốc, đào từng lớp đất đá trong lòng hang tối để tìm lại đồng đội sau hơn nửa thế kỷ. Mỗi nhát cuốc không chỉ mở ra hy vọng đưa các anh trở về với gia đình và quê hương, mà còn là cuộc chạy đua với thời gian, với sự khắc nghiệt của thiên nhiên và những dấu tích chiến tranh đã bị chôn vùi suốt hơn 50 năm.

Đón đọc kỳ 2: Hành trình đưa đồng đội trở về từ Hang Đá Sập: Xuyên lòng núi đón đồng đội trở về

Đọc thêm