Phần 1: https://trainghiemsong.vn/q-nen-kinh-te-la-ma-co-dai-van-hanh-nhu-the-nao/
Chúng ta đã xây dựng được phần khung xương cơ bản. Chúng ta đã biết cách của cải luân chuyển trong xã hội và mọi người làm công việc gì để kiếm sống. Giờ hãy cùng đi vào chi tiết hơn để hoàn thành bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế La Mã cổ đại.
Ngày nghỉ: Người La Mã có ngày nghỉ siêu nhiều. Tôi đã từng được hỏi rằng “liệu người La Mã có nghỉ ngơi vào mỗi cuối tuần hay không?” và câu trả lời của tôi là không. Người La Mã chẳng bao giờ làm việc tới 5 ngày/tuần – đối với họ như vậy là quá nhiều. Cứ 3 ngày thì người La Mã sẽ có 1 ngày nghỉ, và ngày nghỉ có nghĩa là không phải làm bất cứ việc gì.
Nhiều ngày lễ chỉ mang ý nghĩa tôn giáo thông thường, nhưng cũng có một vài ngày nghỉ lớn được quy định cụ thể thì phức tạp hơn.
Chẳng hạn như ngày nghỉ Saturnalia – tiền thân của Giáng Sinh ngày nay. Chủ đề của ngày lễ là hoán đổi trật tự xã hội. Trong phạm vi ngày kỷ niệm, mọi người sẽ đổi vị trí cho nhau. Nô lệ là chủ và chủ là nô lệ. Ngày này được tổ chức vào ngày cuối cùng của tháng 12, và nó là một bữa tiệc thực sự. Vào đầu ngày nghỉ, có một bữa tiệc hoành tráng được tổ chức dưới chân tượng thần Saturn. Mọi người sẽ nhận được rượu và thức ăn miễn phí, đó là khoảng thời gian vô cùng tuyệt vời. Sau bữa tiệc là tới trò chơi đấu sĩ. Trò chơi này vẫn tiếp nối chủ đề truyền thống của lễ hội – sự hoán đổi, những đấu sĩ tham gia thường là nữ và những người khuyết tật.
Sau tiệc tùng và trò chơi truyền thống, người Hy Lạp sẽ tiếp tục tham gia bữa tiệc Saturnalia. Trong bữa tiệc lớn mang tên Saturnalia này, có một vị “vua của Saturnalia “ – người sẽ ra lệnh cho tất cả mọi người phải tuân theo. Theo truyền thống hoán đổi trật tự xã hội của ngày lễ thì “vị vua” này thường là nô lệ hoặc trẻ em.
La Mã là một nơi nguy hiểm vào ban đêm, vậy nên có rất ít cách để tổ chức một sự kiện nào đó sau khi mặt trời lặn. Tuy nhiên đối với Saturnalia, họ vẫn tiến hành tổ chức bằng cách xếp dọc các ngọn nến trên đường để thắp sáng thành phố. Nhờ đó mà mọi người vẫn có thể nhậu nhẹt và tiệc tùng thâu đêm. Thậm chí là nhảy múa cùng nhau nữa.
Dự kiến trong kỳ nghỉ họ sẽ đến thăm những người họ quen biết và kèm theo đó là những món quà nhỏ. Mọi người sẽ dành ra 2 tháng tiền lương để mua những món quà cần thiết. Trong đó thì tượng chính là loại quà phổ biến nhất. Mùa lễ hội các cửa hàng tượng không ngừng mọc lên, với đa dạng các loại tượng thì người dân có thể mua bao nhiêu tùy thích.
Giờ thì quà cáp lại là trở thành một vấn đề lớn. Nếu bạn để mọi người phát hiện mình đã gửi món quà rẻ hơn món quà năm ngoái, họ sẽ cảm thấy bị xúc phạm.
Đây, trích dẫn từ một người La Mã trong thời kỳ này:
Sextilianus à, bình thường mày cho tao ăn một bữa tại Saturnalia, giờ mày lại đem cho ghệ mày. Và thường vào ngày đầu tháng 3, mày tặng tao 1 tấm áo choàng Toga, giờ mày lại mua cho ghệ mày một áo choàng xanh để ăn tối. Ghệ mày thì mày không tốn đồng nào, vì mày dùng quà của tao đem cho nó.
Buôn bán:
Người La Mã nhập khẩu hàng hóa khắp nơi trên khu vực lãnh thổ rộng lớn của họ. Nhập khẩu thóc gạo từ Ai Cập, vàng từ Dacia, lụa từ Trung Quốc, rượu vang từ Hy Lạp và thiếc từ nhiều nơi khác nhau. Họ có một mạng lưới thương mại cực kỳ cấp tiến và kết nội rộng khắp trên phạm vi toàn thế giới.
Người La Mã cũng buôn bán với nhiều đế chế khác. Họ hạn chế giao thương với Trung Quốc và Nam Phi cũng như thương mại với Ba Tư và Ả Rập. Dù cho La Mã thường buôn bán trao đổi hàng hóa nội quốc, thì nhập khẩu hàng hóa từ chính các tỉnh khác nhau cũng giúp tạo nên một nền kinh tế đa dạng và phức tạp.
Thuế:
Hệ thống thuế Hy Lạp đã thay đổi rất nhiều theo thời gian. Công dân và phi công nhân chịu các loại thuế khác nhau và tỷ suất thuế cũng vậy.
Đối với phần lớn lãnh thổ trên đế chế, thuế được thu bởi các công ty tư nhân. Các công ty này sẽ đấu thầu với nhau về lượng thuế họ được phép thu là bao nhiêu và người thắng thầu sẽ xúc tiến công tác thu thuế. Công ty này sẽ bị ràng buộc với lượng thuế họ đã hứa hẹn, tuy nhiên bất kỳ khoản thuế chênh lệch nào so với giá trúng thầu, đều sẽ rơi vào hầu bao của công ty. Thông thường những gì diễn ra là thống đốc tỉnh sẽ chọn gói thầu thấp hơn để lượng chênh lệch giữa tiền thuế thực nhận và thuế thực thu lớn hơn, từ đó ông ta có thể bỏ túi một khoản tiền lớn. (Trans: Để thuế về tới kho bạc nhà nước cần trải qua 3 giai đoạn. Công ty tư nhân thu thuế của dân chúng, công ty tư nhân nộp lên thống đốc tỉnh, thống đốc tỉnh nộp cho nhà nước. Số tiền thuế nộp về cho nhà nước bao nhiêu chỉ có thống đốc tỉnh mới biết. Các công ty tranh job thu thuế bằng đấu thầu, họ sẽ đưa ra các gói thầu cho thống đốc tỉnh. Thống đốc tỉnh sẽ chọn gói thầu nào có giá trị cao hơn số thuế cần phải nộp cho nhà nước, nhưng không chênh quá cao so với quy định. Số tiền chênh lệch từ cty nộp lên sẽ vào túi thổng đốc, còn các công ty trúng thầu cũng kiếm tiền bỏ túi bằng cách thu tiền nhiều hơn so với gói thầu. Nói chúng đây là việc tham nhũng có hệ thống
)
Cuối cùng, chính phủ đã bắt đầu nghĩ đến các biện pháp giảm thiểu tham nhũng khi thu thuế. Thuế được trả bằng tiền đồng và đóng mỗi năm một lần. Vì hạn đóng thuế ngắn và phải đóng thuế của cả năm trong 1 lần nên hậu quả là xảy ra nhiều bất ổn kinh tế. Mọi người sẽ phải bán đi phần lớn tài sản để trả nợ, và nó khiến mọi người gặp khó trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống.
Khi Maximinus Thrax tăng lương cho các quân đoàn, anh ta phải đi từ tỉnh này sang tỉnh khác và moi tiền từ người dân nơi đây nhằm có đủ tiền để trả cho các quân đoàn.
Hoàng đế Diocletian sau đó đã cải tổ lại hế thống thuế vào năm 286 sau CN. Ông gửi đi một loạt quan chức điều tra xem thực tế dân chúng của mình giàu có đến đâu. Sau đó ông tạo ra một biểu đồ và đặt con số chính xác về số tiền nợ của mỗi người. Mọi người nay có thể trả thuế bằng ngũ cốc, rau, ngựa, gia súc hoặc bất kỳ tài sản nào khác. Điều này có nghĩa rằng, dù cho là nông dân hay chủ của một cửa hàng đều có thể trả thuế bằng một phần của bất cứ thứ gì họ sản xuất ra. Nhờ đó mà nền kinh tế trở nên ổn định hơn nhiều.
Tuy vậy, cuối cùng thì hệ thống thuế lại được thay đổi một lần nữa và trở lại dựa trên nền tảng tiền đồng. Khi các hoàng đế trở nên tuyệt vọng, họ sẽ tăng thuế và người dân vẫn là những người phải gánh chịu hậu quả.
Tiền tệ
Được rồi, từ những kiến thức ở trên, chúng ta thấy rằng rõ ràng tiền tệ đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế Hy Lạp. Ở đây có nhiều lọai tiền đồng với các giá trị khác nhau. Có hàng tấn các loại tiền tệ khác nhau và sestertius là loại tiền được sử dụng rộng rãi trong thời gian dài. (Hình 1)
Tùy những lý do khác nhau mà các hoàng đế sẽ giới thiệu những loại tiền đồng khác nhau. (Hình 2)
Làm giả là tình trạng thường xuyên xảy ra. Vì các hoàng đế cần nhiều tiền hơn để trả cho các quân đoàn hoặc tài trợ cho các dự án khác nhau, họ sẽ giảm tỷ lệ kim loại tốt trong các đồng tiền để tăng số lượng tiền đang lưu hành. Về cơ bản thì đây chính là tình trạng lạm phát thời xưa và nó siêu phổ biến.
Giải trí
Giải trí thời La Mã khá là lạ. Nhìn chung, những cách giải trí của người La Mã có thể kể đến như:
1/ Trò chơi đấu sĩ
Đây là thú vui của người La Mã tồn tại qua hàng thế kỷ. Người La Mã thích đặt cược kết quả và sẵn sàng dành nhiều ngày chỉ để tranh luận với nhau rằng ai mới là đấu sĩ mà họ yêu thích.
2/ Các ngày lễ
Hầu như các ngày lễ đều tổ chức các bữa tiệc lớn mà mọi người có thể tham gia ăn uống, nhậu nhẹt.
3/ Đua xe ngựa
Điều này phổ biến ở các đế chế sau này khi mà trò chơi đấu sĩ đã trở nên lỗi thời. Trong Đế chế Đông La Mã có 2 đội đua xe ngựa nổi tiếng được gọi là Greens và Blues. Những đội xe ngựa này là những kẻ kích động chính trị, côn đồ bóng đá, gangsters và vận động viên,.. tất cả hợp thành một đội.
4/ Kịch và các buổi biểu diễn
Người La Mã không phải là fan lớn của các diễn viên. Nói chung, diễn viên hay nhạc sỹ đều có thân phận rẻ rúm như gái điếm. Lý do thì khá phức tạp để nói, nhưng chỉ cần biết, độ tôn trọng của người La Mã dành cho họ bằng 0 là được.
5/ Những buổi chiều dài trong nhà tắm
Người La Mã yêu nhà tắm. Một số người chỉ dùng 1 giờ trong nhà tắm để gội rửa sạch sẽ, trong khi có rất nhiều người khác nghĩ nhà tắm chính là chân lý của cuộc đời và dành cả ngày ở trong đó. Bạn có thể ăn, có thể uống. Có thể tắm, mát xa, đấu vật, tập thể dục và cả tắm hơi nữa.
6/ Theo dõi các phiên tòa
Các phiên tòa thời La Mã hoạt động khá giống với các phiên tòa hiện đại ngày nay. Sẽ có bên bị cáo, luật sư của họ, công tố viên và thẩm phán. Điểm khác biệt là một vài vụ kiện tiêu biểu sẽ được công khai. Nhiều dân thường sẽ đến xem để cổ vũ cho các luật sư và chính trị gia mà họ yêu thích. Những luật sư giỏi thường sẽ tham gia bào chữa trước đám đông với hy vọng rằng với sự hỗ trợ to lớn từ đám đông sẽ giúp họ thắng kiện – và thường thì họ sẽ thắng.
