Trong mọi thời đại, mọi người luôn suy nghĩ về khía cạnh của cuộc sống. Chúng ta sẽ đặt những câu hỏi “tại sao chúng ta hành động theo những gì chúng ta suy nghĩ?”, “tại sao chúng ta có thể suy nghĩ” và “tại sao chúng ta có thể sinh ra cảm giác?”. Chúng ta hầu hết sẽ mượn khoa học để trả lời những vấn đề này. Tuy nhiên, có một vài khía cạnh hoàn toàn không thể giải thích bằng khoa học, có lúc giải quyết xong một vấn đề này và nó sẽ dẫn ra một loạt các vấn đề mới, do đó chúng ta sẽ nghĩ đến “triết học”.
Tuy nhiên, đa số mọi người không thể trả lời câu hỏi “triết học là gì”, hoặc thậm chí không biết tìm câu trả lời ở nơi nào. Hôm nay, chúng ta sẽ khám phá câu hỏi này.
Trong quá trình đặt ra câu hỏi, chúng ta không chỉ đánh giá mà còn hoài nghi. Chúng ta đang cố gắng quan sát thế giới từ lúc sơ khai cho đến sự phát triển như hiện tại. Do đó, chúng ta cũng sẽ gặp phải những câu hỏi rất hóc búa như “bản chất nhân cách” và “nghịch lý triết học”. Mặc dù chúng ta sẽ tiêu hao một nguồn năng lượng khổng lồ để suy nghĩ và tìm câu trả lời, nhưng trong quá trình này cũng sẽ khiến chi bộ não của chúng ta trở nên sáng tỏ, suy nghĩ trở nên đa chiều, toàn diện hơn.
*****
“Triết học” nghe có vẻ không thật, và từ “triết học” được mọi người sử dụng để mô tả ý tưởng của họ hoặc dùng để nghiên cứu các chủ đề cụ thể. Bất cứ điều gì chúng ta làm đều có thể xem như là “triết học”, nghĩa là đối với mọi thứ, chúng ta luôn có “quan điểm triết học” của riêng mình. Tuy nhiên, việc sử dụng thuật ngữ “triết học” cần hạn chế hơn trong việc xem nó như “một phương pháp mô tả thế giới”, phương pháp này có thể bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại vào 500 trước Công nguyên. Tại thời điểm đó, những suy nghĩ triết học đã bắt đầu nảy sinh, mặc dù vẫn còn nhiều tranh luận về sự khác biệt giữa “triết học” và “thần thoại”, cũng giống như những tranh luận về “khoa học” và “kinh nghiệm dân gian” của chúng ta ở thời nay.
Ý nghĩa ban đầu của “triết học” là “tình yêu lí trí”, nghĩa là philos (tình yêu) + sophia (trí tuệ) = triết học. Đó là một cách mới để hiểu về thế giới. Vì vậy, trong các học viện sớm nhất ở phương Tây: toán học, vật lý, sinh học, thơ ca, chính trị và thiên văn học đều được bao gồm trong triết học. Mãi đến sau này, các học giả mới dần nhận ra sự khác biệt và chia chúng thành nhiều ngành độc lập. Những gì chứa đựng các yếu tố thực nghiệm đã trở thành khoa học, những gì chứa các yếu tố suy nghĩ về các vấn đề được xếp vào triết học.
Ngày nay, các nhà triết học vẫn thích đặt câu hỏi. Không chỉ vậy, họ sẵn sàng tranh luận về câu hỏi đó ngay cả khi không thể tìm được câu trả lời, điều này cũng không thể ngăn họ suy nghĩ về triết học. Các câu hỏi vĩ đại mà họ đặt ra là gì?
Câu hỏi đầu tiên có thể là “Thế giới là gì?” Có lẽ chúng ta sẽ quạt sát các sự vật hiện tượng xung quanh mình và xem nó đang xảy ra những biến đổi gì, sau đó dựa vào kinh nghiệm của bản thân để nói rằng thế giới giống như thế này, giống như thế kia… tuy nhiên phương pháp triết học không chỉ dựa vào quan sát một cách đơn giản. Nó ẩn chứa nhiều vấn đề phức tạp hơn. Phía sau câu hỏi “thế giới là gì” còn phát sinh ra các câu hỏi liên quan như “Bản chất của hiện thực là gì” hay “Thiên Chúa có tồn tại hay không?” Sâu xa và cao cấp hơn nữa có thể là các vấn đề liên quan đến “Bản chất của chính mình” là gì?
Tất nhiên, sau khi đặt ra những câu hỏi trên, nó sẽ dẫn ra một loạt các vấn đề liên quan như “Tôi là gì?”, “Tôi có linh hồn không?”, “Tôi có bất tử không?”. Việc khám phá những khía cạnh cũng như trả lời cho các câu hỏi này là điều mà các nhà triết học gọi nó là “Siêu hình học”.
*
“Siêu hình học” là một trong ba phân nhánh chính của triết học. Đó là sự hiểu biết về bản chất của thế giới, của vũ trụ và sự tồn tại của nó. Nhưng hiện nay, tiến bộ khoa học cũng đang tìm cách để tìm câu trả lời cho những câu hỏi này. Nghiên cứu này làm rõ cách hiểu về nhánh kiến thức triết học đặc thù này, đặc biệt là nhận thức luận. Đó là nghiên cứu về kiến thức, lĩnh vực chính thứ hai của triết học. (Tú Diệc: Nghĩa là Nhận thức luận hay tri thức luận là khuynh hướng triết học nghiên cứu về bản chất, nguồn gốc, và phạm vị của quá trình nhận thức)
*****
Nhận thức luận đặt ra những vấn đề sau: Thế giới có tồn tại như cách chúng ta nghĩ hay không? Mọi thứ chúng ta nhìn thấy và trải nghiệm có đúng không? Điều gì là thật? Điều gì là giả? Cách tốt nhất để tìm ra sự thật là gì? Có phải khoa học là cách giải quyết vấn đề tốt nhất, hoặc có điều gì đó không thể giải thích được bằng khoa học?
Sau khi đọc quá trình trên, có phải chúng ta thấy nó hơi giả tưởng, nhưng có một lĩnh vực triết học khác giúp bạn suy nghĩ về những gì chúng ta đang làm. Đó là nghiên cứu triết học về giá trị. Nó là thuật ngữ cho đạo đức và thẩm mỹ. Đạo đức không phải là nghiên cứu đúng sai, mà là nghiên cứu về cách con người hòa hợp với nhau. Đạo đức liên quan đến việc đặt câu hỏi, chẳng hạn như tôi nên sống như thế nào, làm thế nào để tôi phân biệt giữa người thân và người lạ. Thẩm mỹ là nghiên cứu về cái đẹp và nghệ thuật. Khác với thẩm mỹ của người thường, thẩm mỹ được các nhà triết học nghiên cứu có liên quan đến câu hỏi “cái đẹp là gì” và thậm chí cả những câu hỏi như “liệu rằng cái đẹp có tồn tại” hay không. Một chuyên gia thẩm mỹ sẽ nghĩ rằng cái đẹp không chỉ là một cảm giác chủ quan, mà là một cái gì đó tồn tại khách quan và thực tế.
Để tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi đầy triết học này, công cụ triết học mà chúng ta sử dụng, đó là “logic”. Logic là một công cụ cho phép các nhà triết học trả lời các câu hỏi của họ một cách rõ ràng và có trình tự hệ thống. Logic có liên quan đến “lý luận” và là một lập luận vững chắc để tránh đi những sai lầm trong triết học.
Mặc dù ba phân nhánh “siêu hình học”, “nhận thức luận” và “lý thuyết giá trị” của triết học có vẻ rất trừu tượng, nhưng thực tế, chúng ta sử dụng triết học mọi lúc trong cuộc sống. Ví dụ, khi chúng ta không đồng ý với người khác về một số vấn đề và bắt đầu tranh luận. Khi nghĩ về thế giới và vị trí của chúng ta trên thế giới, chúng ta sẽ tìm kiếm những thứ có liên quan mà chúng ta nghĩ là nó có giá trị,…
*****
Triết học có thể không phải là một lĩnh vực mà chúng ta quen thuộc, cũng không phải là một chủ đề tuyệt vời để có thể tìm hiểu sâu hơn, nhưng thông qua nó, chúng ta biết cách làm thế nào để đặt câu hỏi có giá trị thông qua bộ não, làm thế nào để tìm câu trả lời có ý nghĩa. Trong triết học, bạn sẽ học được cách hình thành các lí do để hỗ trợ cho quan điểm của mình, chúng ta sẽ dần dần học cách sử dụng các công cụ triết học để giúp bạn suy nghĩ đa chiều hơn. Đáy chính là quá trình hiểu triết học và sử dụng triết học trong cuộc sống.
Trở lại câu hỏi ban đầu “Triết học là gì”, tôi tin rằng bạn đã có một sự hiểu biết nhất định. Chúng ta không chỉ biết nguồn gốc lịch sử của triết học Hy Lạp cổ đại, mà còn biết được ba phân nhánh chính của triết học: siêu hình học, nhận thức luận và lý thuyết giá trị. Quan trọng hơn, chúng cũng đã tiếp xúc với công cụ triết học là “logic”. Nó có thể dùng để phê phán hoặc đánh giá những thứ khác nhau. Vì vậy, nếu ai đó hỏi bạn “Triết học là gì”, bạn đã có thể trả lời được rồi.
