Tết Mông Tây Bắc với những điều kiêng kỵ không nên làm

Tết Mông ở Tây Bắc mang trong mình những triết lý nhân sinh quan độc đáo. Bên cạnh rượu ngô, thắng cố, Tết Mông còn chứa đựng những “luật ngầm” kiêng kỵ đầy thú vị…

Tết Mông – Dịp để “tri ân” những người bạn câm lặng

Tết Mông không chỉ là dịp nghỉ ngơi của bà con đồng bào Mông ở Tây Bắc nói riêng và cả nước nói chung mà đó còn là ngày hội của vạn vật. Một trong những nét đẹp nhân văn nhất trong văn hóa Tết của người Mông chính là tục “trả công” cho dụng cụ lao động.

Người Mông sống bám vào đá, chắt chiu sự sống từ những hốc đất nhỏ nhoi trên cao nguyên đá hiểm trở. Cuộc sinh tồn ấy không thể thiếu vắng con dao, cái cuốc, lưỡi cày. Đối với họ, đây không chỉ là vật vô tri, mà là những “người bạn” có linh hồn, đã cùng gia chủ dầm mưa dãi nắng suốt một năm ròng để làm ra hạt ngô, bát gạo.

Dịp Tết Mông này, ông Hàng A Say, một người uy tín tại tiểu khu Pa Khen (phường Cờ Đỏ, tỉnh Sơn La) chia sẻ với tôi khi tay đang cẩn thận cắt những mẩu giấy bản: “Người Mông quan niệm vạn vật hữu linh. Tết đến, mình được ăn ngon, mặc đẹp thì cũng phải để cho cái cày, cái cuốc nghỉ ngơi. Tờ giấy dán lên là thông báo: Năm cũ qua rồi, các bạn vất vả rồi, hãy nghỉ ngơi để năm mới lại cùng gia chủ tiếp tục mùa màng bội thu”.

Theo phong tục, từ ngày 30 Tết, những người đàn ông trụ cột trong gia đình sẽ mang toàn bộ nông cụ ra rửa sạch sẽ. Những tờ giấy bản (loại giấy người Mông tự làm) được cắt hình răng cưa hoặc để nguyên, dán niêm phong lên từng vật dụng và đặt chúng ở nơi trang trọng nhất, thường là cạnh bàn thờ.

Ông Sùng Giống Mua, già làng bản Cửa Rừng (xã Co Mạ) lý giải sâu xa hơn: “Dịp Tết, con người được nghỉ ngơi nên công cụ lao động cũng phải được “ăn Tết”. Việc kiêng sử dụng chúng trong 3 ngày Tết (từ mùng 1 đến mùng 3) không chỉ là tâm linh mà còn là sự hồi sức. Nghỉ ngơi đủ đầy thì khi ra quân sản xuất mới tránh được tai nạn lao động, năng suất mới cao”.

Có thể thấy, đằng sau lớp vỏ tâm linh huyền bí là một bài học giáo dục sâu sắc về lòng biết ơn. Người Mông dạy con cháu trân trọng sức lao động và tư liệu sản xuất, bởi đó là cội nguồn của sự no ấm, đẩy lùi cái đói nghèo nơi rẻo cao khắc nghiệt.

Tết Mông và cuộc “đổi ngôi” thú vị sáng mùng 1

Nếu như ngày thường, hình ảnh người phụ nữ Mông gắn liền với việc địu con, lên nương, se lanh, nấu nướng thì vào sáng mùng 1 Tết, một cuộc “đổi ngôi” ngoạn mục diễn ra trong các nếp nhà trình tường.

Theo quan niệm của người Mông, thời khắc tiếng gà gáy đầu tiên của ngày mùng 1 vang lên cũng là lúc đánh dấu năm mới bắt đầu. Lúc này, người đàn ông – trụ cột gia đình – sẽ là người đầu tiên bật dậy. Không ai gọi ai, họ tự giác đảm nhận tất cả mọi việc thay phụ nữ: từ nhóm bếp, nấu cơm, cho đến việc chăm sóc gia súc, gia cầm.

Ông Và Sái Di, một người dân bản địa mến khách ở Co Mạ vừa rót chén rượu ngô thơm nức vừa kể: “Sáng mùng 1, đàn ông chúng tôi làm hết. Việc dậy sớm cho lợn, gà ăn không chỉ là đỡ đần vợ con, mà còn thể hiện sự quan tâm của người chủ với tài sản lớn nhất của gia đình. Con trâu, con bò là đầu cơ nghiệp, chăm chút nó đầu năm thì cả năm nó mới khỏe mạnh, sinh sôi, giúp gia chủ giàu có hơn năm cũ”.

Phụ nữ Mông sáng mùng 1 chỉ việc dậy sau, làm những việc nhẹ nhàng như hứng nước và dọn dẹp đón khách. Tục lệ này nghe có vẻ lạ lẫm với quan niệm phong kiến xưa, nhưng lại thể hiện sự bình đẳng và sẻ chia trách nhiệm rất rõ nét trong văn hóa gia đình người Mông.

Đó là sự thấu hiểu cho những vất vả quanh năm của người phụ nữ, là khoảnh khắc người đàn ông thể hiện vai trò gánh vác, kết nối với tổ tiên và thần linh để cầu mong phước lành.

Tết Mông với những điều kiêng kỵ

Bên cạnh những nghi thức “trả ơn” và “sẻ chia”, Tết Mông còn tồn tại những điều kiêng kỵ nghiêm ngặt mà người ngoài mới nghe qua sẽ thấy khó hiểu: Kiêng tiêu tiền, kiêng ăn cơm chan canh, kiêng thổi lửa.

Ông Sùng Chờ Nó, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Long Hẹ, tỉnh Sơn La cho biết, đây là những quy tắc ngầm đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành bản sắc riêng biệt. Theo đó, nếu gia đình đã làm lễ ăn Tết thì tuyệt đối không được cầm tiền đi tiêu hoặc lì xì cho người ngoài.

“Người Mông quan niệm, tiền bạc là lộc của gia đình. Nếu đầu năm đem tiền của đi cho người khác thì cả năm đó làm ăn sẽ thất bát, tiền của đội nón ra đi, sản xuất thua lỗ”, ông Nó lý giải. Điều này phản ánh tư duy kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp, coi trọng việc tích lũy và giữ gìn thành quả lao động.

Đặc biệt hơn cả là tục kiêng ăn cơm chan canh và kiêng thổi lửa. Anh Sùng A Nhìa, bản Cửa Rừng (xã Co Mạ, tỉnh Sơn La) giải thích cặn kẽ: “Nếu ăn cơm chan canh trong mâm cỗ ngày Tết, nhất là mùng 1, mùng 2 thì sang năm mới đi làm nương sẽ gặp mưa nhiều. Ruộng nương sẽ bị ngập úng, cỏ mọc lấn át cây trồng”. Tương tự, việc thổi lửa được cho là sẽ gọi gió bão về.

Dưới góc độ khoa học, đây có thể coi là những kinh nghiệm dân gian được đúc kết từ đời sống sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên. Mưa thuận gió hòa là ước mơ lớn nhất của người nông dân. Nỗi sợ về thiên tai, bão lũ, mất mùa đã được “mã hóa” thành những điều kiêng kỵ tâm linh để nhắc nhở con cháu cẩn trọng trong hành xử, trân trọng nguồn nước, ngọn lửa và lương thực.

Những tập tục kiêng khem, những nghi lễ đón Tết của người Mông không đơn thuần là mê tín dị đoan. Ẩn sâu trong đó là triết lý sống hòa hợp, tôn trọng tự nhiên và đề cao giá trị gia đình.

Việc giữ gìn những nếp xưa ấy, như lời anh Và A Tòng chia sẻ, chính là cách thế hệ trẻ hôm nay duy trì sợi dây kết nối với quá khứ, khẳng định bản sắc văn hóa tộc người trong dòng chảy hội nhập. Giữa không khí xuân rộn ràng của núi rừng Tây Bắc, những điều kiêng kỵ ấy lại trở nên đẹp đẽ, nhắc nhở chúng ta về sự biết ơn đối với những điều bình dị nhất làm nên cuộc sống.

Tết của người Mông, vì thế, không chỉ là dịp để vui chơi, mà còn là khoảng lặng linh thiêng để con người soi chiếu lại mình, sống tốt hơn, trách nhiệm hơn với gia đình và cộng đồng.

Đọc thêm