Sách giáo khoa không phải là nguồn tri thức duy nhất hay cuối cùng mà là trục xương sống

Trước những ý kiến quan tâm của dư luận đến sách giáo khoa trong thời gian qua, PV Báo điện tử Dân Việt đã có cuộc trao đổi PGS.TS Nguyễn Văn Tùng, Thành viên Hội đồng thành viên Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.

Chào PGS.TS Nguyễn Văn Tùng! Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, sách giáo khoa có còn là “pháp lệnh” cho hoạt động dạy học hay đang được định vị như một công cụ nền mở, cho phép giáo viên linh hoạt vận dụng và điều chỉnh trong thực tiễn giảng dạy?

– Sách giáo khoa (SGK) không phải là nguồn tri thức duy nhất hay cuối cùng mà đóng vai trò là trục “xương sống” định hướng cho toàn bộ hoạt động sư phạm. Mối quan hệ giữa SGK và các nguồn học liệu khác là mối quan hệ cộng sinh, trong đó sách giáo khoa cung cấp chuẩn mực nội dung và mục tiêu cần đạt, còn các học liệu bổ trợ và hệ sinh thái số giúp hiện thực hóa những mục tiêu đó một cách sinh động, đa dạng và phù hợp với thực tiễn.

Để SGK thực sự trở thành một “công cụ nền” mở thay vì là một “kịch bản cứng”, nhà trường và giáo viên cần chủ động thay đổi tư duy từ “truyền thụ kiến thức” sang “phát triển năng lực”, coi SGK là tài liệu gợi mở để tổ chức các hoạt động học tập thay vì chỉ tập trung giảng giải nội dung có sẵn trên trang giấy.

Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần linh hoạt lồng ghép các vấn đề thực tế tại địa phương vào bài học, giúp học sinh vận dụng kiến thức để giải quyết những vấn đề sinh động của cuộc sống thay vì học thuộc máy móc. Ngay cả các bộ sách khác như “Chân trời sáng tạo” cũng không bị lãng phí mà sẽ được chuyển đổi công năng thành nguồn tài liệu tham khảo quan trọng trong các thư viện, giúp thầy cô có thêm các cách tiếp cận và ngữ liệu khác nhau để so sánh và mở rộng kiến thức.

Cuối cùng, việc phát huy vai trò của chương trình “Tủ sách dùng chung” tại các thư viện trường học sẽ tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thêm nhiều nguồn tài liệu tham khảo ngoài bộ sách chính thức, từ đó mở rộng không gian tự học và khám phá. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cam kết không chỉ cung cấp những cuốn sách chuẩn mực mà còn đồng hành cùng thầy cô thông qua công tác tập huấn kỹ lưỡng và phát triển các công cụ số hỗ trợ để mỗi giờ học thực sự trở thành một quá trình sáng tạo.

Việc điều chỉnh, cập nhật bộ sách được thực hiện ra sao để phù hợp hơn với giáo viên, học sinh ở các vùng miền khác nhau?

Đây là bộ sách đã được Bộ GDĐT thẩm định, ban hành và sử dụng ổn định trong những năm qua. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của việc dạy và học trên quy mô toàn quốc, việc cập nhật, hoàn thiện SGK sẽ được triển khai khi có sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo và tuân thủ theo đúng quy trình, quy định trong các thông tư. Chúng tôi luôn xác định việc lắng nghe thực tiễn là nhiệm vụ thường xuyên, nhưng mọi sự điều chỉnh đều phải cẩn trọng, khoa học và đúng luật để đảm bảo tính ổn định của chương trình giáo dục quốc gia.

Theo ông, làm thế nào để ngành giáo dục giải bài toán giữa yêu cầu bảo đảm chuẩn mực chung về tri thức, năng lực và việc khuyến khích sự sáng tạo, linh hoạt của mỗi giáo viên, nhà trường?

Việc triển khai thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” đóng vai trò là “điểm tựa” để công tác quản lý giáo dục sẽ thiết lập được một hệ quy chiếu thống nhất về chuẩn kiến thức và năng lực trên toàn quốc; tạo điều kiện cho giáo viên dồn toàn bộ tâm trí vào việc đổi mới phương pháp dạy học. Sự ổn định nhất quán về học liệu cũng giúp công tác kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục trở nên khách quan, công bằng và chính xác hơn, tạo tiền đề để nâng cao mặt bằng dân trí một cách đồng đều giữa các vùng miền.

Tuy nhiên, sự thống nhất về bộ sách không đồng nghĩa với sự rập khuôn hay cứng nhắc trong giảng dạy. SGK là “kịch bản gợi mở” chứ không phải là “pháp lệnh” bắt buộc thực hiện từng câu chữ. Để khuyến khích sự sáng tạo, bộ SGK thống nhất toàn quốc được thiết kế với cấu trúc linh hoạt, các hoạt động học tập mang tính mở, cho phép giáo viên chủ động điều chỉnh phương pháp truyền đạt phù hợp với đối tượng học sinh cụ thể của mình. Nhà trường có quyền tự chủ trong việc xây dựng kế hoạch giáo dục riêng dựa trên nền tảng chuẩn mực mà bộ sách cung cấp để lồng ghép các nội dung giáo dục đặc thù, từ đó vừa đảm bảo chất lượng quốc gia, vừa phát huy tối đa thế mạnh riêng của từng đơn vị.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái học liệu số đi kèm chính là công cụ đắc lực để giải phóng sức sáng tạo của người thầy. Với kho tài nguyên số phong phú và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giáo viên có thể dễ dàng thiết kế các bài giảng sinh động, tương tác cao mà không bị bó hẹp trong các trang giấy. Sự kết hợp giữa chuẩn mực về nội dung và sự linh hoạt về phương pháp chính là những yếu tố quan trọng giúp các nhà giáo đào tạo được các thế hệ học sinh Việt Nam bản lĩnh, tự tin và có năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.

Một Đại biểu Quốc hội cũng đề nghị xây dựng SGK điện tử cho học sinh sử dụng. Ông có thể chia sẻ tầm nhìn cụ thể về việc chuyển đổi từ sách giấy sang hệ sinh thái học liệu số?

Việc chuyển đổi số không đơn thuần là đưa nội dung sách giấy lên môi trường internet, mà là xây dựng một hệ sinh thái học liệu số sinh động, tương tác và cá nhân hóa. Tầm nhìn của NXBGDVN là biến mỗi trang sách trở thành một “cổng kết nối” học sinh với kho tàng tri thức vô tận thông qua các ứng dụng công nghệ hiện đại. Trong tương lai gần, bộ SGK thống nhất sẽ là nền tảng cốt lõi để phát triển hệ thống học liệu số, nơi mà các bài học không còn nằm trên trang giấy tĩnh mà sẽ được trực quan hóa bằng video bài giảng, mô hình 3D, thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR), giúp các khái niệm trừu tượng trở nên gần gũi và dễ hiểu hơn bao giờ hết.

Hệ sinh thái sẽ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học tập, tự động phân tích quá trình tương tác của từng học sinh để đưa ra những gợi ý, bài tập bổ trợ phù hợp với năng lực riêng biệt của mỗi em. Giáo viên cũng từ đó sẽ thuận lợi hơn trong việc theo dõi, đánh giá sự tiến bộ của học sinh một cách chính xác và kịp thời. Một bộ sách thống nhất trên toàn quốc chính là điều kiện lý tưởng để dữ liệu hóa nội dung, tạo ra một “ngôn ngữ chung” cho hệ thống học liệu số, giúp mọi học sinh dù ở đâu cũng có thể tiếp cận được những tài nguyên giáo dục chất lượng nhất.

Bộ sách thống nhất sẽ trở thành nền tảng vững chắc để chuyển giáo dục từ truyền thụ một chiều sang tương tác và kiến tạo. Khi học liệu số phát triển mạnh mẽ, rào cản về khoảng cách địa lý giữa các vùng miền sẽ dần bị xóa bỏ. Học sinh ở vùng sâu vùng xa cũng có thể trải nghiệm những bài giảng chất lượng cao như học sinh ở thành thị. Đây cũng chính là lý tưởng mà chúng tôi theo đuổi: không chỉ cung cấp tri thức mà còn trang bị cho thế hệ trẻ Việt Nam năng lực tự học, bản lĩnh làm chủ công nghệ để sẵn sàng trở thành những công dân toàn cầu trong kỷ nguyên số.

Từ năm học 2026-2027, nghĩa là còn khoảng hơn 7 tháng nữa, hàng triệu học sinh sẽ sử dụng bộ sách chung toàn quốc. Việc in ấn, phân phối cũng như tập huấn cho giáo viên để sử dụng hiệu quả sẽ được thực hiện ra sao, thưa ông?

– Về công tác in ấn và phân phối, thách thức lớn nhất nằm ở việc điều phối một khối lượng bản sách khổng lồ cho quy mô toàn quốc để đảm bảo tuyệt đối không xảy ra tình trạng thiếu sách cục bộ. Để giải quyết bài toán này, ngay sau khi có quyết định 3588 của Bộ GDĐT về việc lựa chọn bộ SGK thống nhất toàn quốc, toàn hệ thống NXBGDVN đã chuyển sang trạng thái làm việc khẩn trương, xúc tiến ngay kế hoạch đấu thầu in ấn rộng rãi với số lượng lớn nhằm tối ưu hóa quy trình và kiểm soát chất lượng đồng bộ. Chúng tôi cam kết thực hiện phương châm “Sách chờ người” trước năm học mới, huy động toàn bộ hệ thống kho vận và mạng lưới phát hành toàn quốc hoạt động hết công suất để sách đến tay giáo viên và học sinh đầy đủ trước thềm năm học mới.

Về nhiệm vụ tập huấn giáo viên trên diện rộng để sử dụng hiệu quả bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”: Việc chuyển đổi từ tư duy “truyền thụ kiến thức” sang “phát triển phẩm chất” đòi hỏi đội ngũ giáo viên phải nắm vững phương pháp sư phạm hiện đại và cách kết nối tri thức hàn lâm với thực tiễn sinh động. Để vượt qua thách thức này, chúng tôi đã xây dựng kịch bản, phương án tập huấn kĩ lưỡng nhất cho giáo viên toàn quốc, đồng thời cung cấp một hệ sinh thái học liệu điện tử hiện đại và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ thầy cô trong quá trình giảng dạy. Sự thống nhất của một bộ sách sẽ giúp giáo viên yên tâm tập trung vào việc đổi mới phương pháp thay vì loay hoay lựa chọn tài liệu, từ đó tạo ra sự đồng bộ và chuẩn mực trong kiểm tra, đánh giá trên phạm vi toàn quốc.

Ngoài ra, một thách thức không thể tách rời là trách nhiệm đảm bảo an sinh xã hội cho học sinh ở các vùng đặc biệt khó khăn. NXBGDVN cam kết không để bất kỳ học sinh nào phải bỏ học vì thiếu sách thông qua các chương trình như tặng “Tủ sách dùng chung”, tặng sách cho con em gia đình chính sách và cứu trợ khẩn cấp cho vùng bị thiên tai. Với tinh thần làm việc “hỏa tốc” và trách nhiệm của một đơn vị xuất bản chủ lực quốc gia, chúng tôi tự tin sẽ biến những thách thức này thành cơ hội để nâng tầm chất lượng giáo dục Việt Nam.

Trân trọng cảm ơn ông!

Đọc thêm