Sách giáo khoa ghi tác giả bài thơ Nam quốc sơn hà là khuyết danh: Đúng hay sai?

Tranh luận SGK ghi tác giả bài “Nam quốc sơn hà” là “khuyết danh”: Các nhà nghiên cứu nói gì?

Sách giáo khoa ghi tác giả bài thơ Nam quốc sơn hà là “khuyết danh” đang khiến nhiều tài khoản mạng xã hội bức xúc. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu khẳng định đây là lựa chọn thận trọng và chính xác.

Mới đây, nhiều tài khoản trên mạng xã hội bày tỏ bức xúc việc sách giáo khoa Ngữ văn 9 bộ Cánh diều ghi tác giả bài thơ “Nam quốc sơn hà” là “Khuyết danh” mà không phải ghi đích danh của Lý Thường Kiệt. Việc sách giáo khoa mới để tên “khuyết danh” là không tôn trọng lịch sử.

Trao đổi với PV báo Dân Việt, Nhà nghiên cứu Trần Mạnh Cường bày tỏ: “Phụ huynh và dư luận cần bình tĩnh trước các bài đăng, luôn ưu tiên nguồn có kiểm chứng, tránh chia sẻ theo cảm xúc và phân biệt giữa điều “được truyền tụng” với điều “được chứng minh”. Tôn trọng sự thật sử liệu không làm yếu giá trị tác phẩm mà ngược lại minh bạch về mức độ chắc chắn mới là cách bảo vệ lịch sử vững bền nhất”.

Ông Cường khẳng định: “Nếu xét theo hệ quy chiếu của sử học và văn bản học, việc sách giáo khoa ghi “khuyết danh” không những không sai mà đó còn là lựa chọn thận trọng và chính xác”.

Theo ông Cường, nhiều người muốn khẳng định “Lý Thường Kiệt là tác giả” thì bắt buộc phải đưa ra dẫn chứng cụ thể là sách nào? Bởi vì bài thơ này vốn không tên, lại có rất nhiều dị bản, với hoàn cảnh ra đời, câu chữ, nội dung ý nghĩa phần nhiều giống nhau.

“Đầu tiên, trong cuộc kháng chiến chống Tống lần 1 (981) cũng đã xuất hiện bài thơ tương tự, chép trong sách “Lĩnh Nam chích quái”, với nội dung như sau:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Hoàng thiên dĩ định tại thiên thư.

Như hà Bắc lỗ lai xâm lược,

Bạch nhận phiên thành phá trúc dư.

(Sông núi nước Nam hoàng đế nước Nam ở,

Ngọc hoàng đã định tại sách trời.

Cớ sao giặc Bắc sang xâm lược,

Gươm sáng xoay vần chém bay như chẻ tre)

Và bài thơ “Nam Quốc sơn hà” mà đại đa số người Việt Nam ta biết đến được ghi trong sách Đại Việt sử ký toàn thư – bộ chính sử Việt Nam xưa nhất còn tồn tại nguyên vẹn đến ngày nay.

Tuy nhiên, trong Đại Việt sử ký toàn thư (hay bất kỳ 1 bộ sử nào khác) lại không ghi chép Lý Thường Kiệt (hay một người nào khác) là tác giả bài thơ này. Cho nên, tính tới thời điểm hiện tại, khi chúng ta chưa có thêm cứ liệu mới thì chưa thể khẳng định Lý Thường Kiệt là tác giả.

Hơn nữa, nếu đúng tác giả là Thái úy Lý Thường Kiệt thì cũng chỉ là người chỉnh sửa lại bài thơ xuất hiện trong cuộc kháng chiến chống Tống lần 1 (năm 981) như đã nói ở trên mà thôi. Ngay cả tên gọi “Nam quốc sơn hà” cũng xuất phát từ sách Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (1976) chứ không phải là tên vốn có.

Còn nói rằng, “Nam Quốc sơn hà” là “bản tuyên ngôn độc lập” đầu tiên của dân tộc Việt Nam là bởi điều này được ghi chép lần đầu tiên trong sách Lịch sử Việt Nam, tập I do Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam biên soạn năm 1971 trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước”, ông Cường cho hay.

“Đế cư” hay hơn “Dân cư”

Bên cạnh tranh cãi về “khuyết danh”, nhiều người khác lại chê rằng “Nam quốc sơn hà” viết “Nam đế cư” – chỉ tập trung vào tầng lớp thống trị là vua mà lại không đề cập đến người dân trong nước.

Lập luận này nghe có vẻ “tiến bộ” và hiện đại, nhưng thực ra là hết sức phiến diện, bởi trong suốt 1117 năm Bắc thuộc, các triều đại phong kiến Trung Quốc từ Tần, Hán, Tùy, Đường, Nam Hán khi xâm chiếm và đặt chế độ cai trị ở nước ta, chúng không bao giờ xem nước ta là một quốc gia độc lập mà chỉ xem nước ta là một đơn vị hành chính cấp quận huyện, phủ hay châu.

Nhưng người Việt thời bấy giờ, với ý thức tự cường độc lập dân tộc đã kiên quyết đứng lên đấu tranh lật đổ mọi ách thống trị của người phương Bắc. Trải qua các đời, chúng ta vẫn luôn luôn tự xem mình là một quốc gia riêng biệt, độc lập, có chủ quyền và lãnh thổ bất khả xâm phạm mà bài “Nam quốc sơn hà” là một minh chứng, một tuyên ngôn cho ý chí sắt đá đó.

Vậy nên, bài thơ dùng chữ “Quốc” nhấn mạnh sự cố định về cương giới, sự hoàn chỉnh của một quốc gia, sự gắn bó của tập thể người sống trong quốc gia đó, sự toàn vẹn và bất khả xâm phạm của lãnh thổ đất nước, khác biệt hoàn toàn với: bang, châu, quận, huyện, phủ, vực…

Và muốn có “1 quốc gia độc lập, có đầy đủ chế độ, người lãnh đạo đất nước, nhân dân, quân đội và cương vực lãnh thổ” như đã nói ở trên, phải có “Đế”. Nam quốc sơn hà gọi vua nước ta là Nam đế là đặt địa vị nước ta, vua ta hoàn toàn ngang hàng với nước Trung Quốc và người đứng đầu nước Trung Quốc.

“Bài thơ Nam quốc sơn hà gắn liền với tên tuổi của Lý Thường Kiệt”

Nhà nghiên cứu Trần Mạnh Cường nhấn mạnh: “Tác giả của bài thơ là ai thì chưa rõ, nhưng đó phải là một người có học vấn cao, biết cách chọn lọc từ ngữ. Bài thơ theo thể tứ tuyệt ngắn gọn nhưng nội dung, âm điệu hào hùng, khí phách. Tuy viết bằng chữ Hán nhưng lại chứa đựng tinh thần dân tộc và ý thức về chủ quyền quốc gia hết sức sâu sắc, xứng đáng có một vị trí cao trong nền văn học dân tộc.

Việc bài thơ “Nam Quốc sơn hà” ghi khuyết danh hoàn toàn không làm giảm đi giá trị, mà ngược lại, những tác phẩm khuyết danh vẫn có thể đạt tới tầm vóc kinh điển, định hình thẩm mỹ, đạo lý và ý thức cộng đồng của người Việt. Tác phẩm Nam quốc sơn hà nói trên có thể khuyết danh nhưng vẫn có “chủ thể lịch sử” ở tầng cao hơn, ấy là ý chí của cộng đồng chính trị Đại Việt trong sự đối đầu với quân xâm lược.

Nhiều khi chính vì là “khuyết danh” lại khiến tác phẩm trở thành tiếng nói chung của cộng đồng trong thời đại và có sức sống bền bỉ hơn trong ký ức dân tộc”.

TS Ngôn ngữ học Đỗ Anh Vũ cũng cho rằng cách làm này không sai nếu kèm theo đó là nội dung chú thích rõ ràng. “Tốt hơn nữa nếu sách giải thích kỹ hơn vì sao lại để là khuyết danh”, ông Vũ nói thêm.

Cũng theo TS Đỗ Anh Vũ, đã có một thời sách giáo khoa cho rằng tác phẩm này của Lý Thường Kiệt, tuy nhiên các chuyên gia văn bản học, Hán Nôm học sau nhiều nghiên cứu thì thấy rằng việc cho Lý Thường Kiệt là tác giả chưa thật thoả đáng. Ông chỉ sử dụng nó như một vũ khí tinh thần để tăng sức mạnh cho Đại Việt. Vì thế các sách giáo khoa sau này đã điều chỉnh, sửa lại.

“Tuy Lý Thường Kiệt không phải là tác giả nhưng bài thơ vẫn gắn với tên tuổi của ông vì ông đã cho tướng lĩnh, quân sĩ đọc vang bài thơ này, tiếp thêm nguồn sức mạnh to lớn cho quân dân ta trong trận đánh quân Tống bên sông Như Nguyệt”, TS Vũ cho hay.

Đọc thêm