Một điều tôi ghét về thời sự là họ rất ít khi cung cấp hoàn cảnh lịch sử của các cuộc xung đột, đặc biệt là khi có bạo lực. Dù là Israel và Palestine, Iran và Mỹ, hay gần đây hơn là Nga và Ukraine, hoàn cảnh lịch sử của các cuộc xung đột luôn bị phớt lờ trong khi chúng có thể giúp đại chúng hiểu sâu hơn về tầm quan trọng, hậu quả và các giải pháp thực dụng. Vậy nên tôi rất tò mò về hoàn cảnh lịch sử và nguồn gốc cho việc Nga/Putin quan tâm tới Ukraine. Liệu ai đó có thể giải thích hoàn cảnh lịch sử cuộc xung đột hiện đại này cho tôi dược không, hoặc là cho xin link tới một bài viết có thể làm vậy?
_____________________
Nguồn gốc cuộc xung đột này phần lớn bắt nguồn từ việc liệu người Ukraine có phải là một dân tộc riêng không và họ có chủ quyền với những vùng lãnh thổ họ đang kiểm soát không. Người Nga, Ukraine và Belarus đều có nguồn gốc từ Kiev Rus, một đại công quốc thời trung cổ nơi và là quê hương của ngôn ngữ họ dùng ngày nay. Người Nga thường coi Kiev Rus là độc quyền của Nga trong khi giai đoạn thời trung cổ khái niệm quốc gia và bản sắc dân tộc vẫn chưa tồn tại.
Nhiều thập kỷ sau khi Rus sụp đổ, các vùng lãnh thổ thuộc Ukraine và Nga hiện đại nằm trong tay nhiều nhà nước khác nhau. Với người Ukraine, cuộc khởi nghĩa Cossack chống lại người Ba Lan ở thế kỷ 17 do Bohdan Khmelnytsky được coi là nhà nước Ukraine sơ khai đầu tiên và tới thế kỷ 18 đã sáp nhập vào đế quốc Nga.
Đến thế kỉ 19, văn hóa và bản sắc của người Nga lẫn Ukraine xuất hiện khi ngôn ngữ văn học được hình thành. Tuy vậy tiếng Ukraine đã gây tranh cãi giữa các học giả Nga, những người coi tiếng Ukraine chỉ là phương ngữ. Ngôn ngữ Ukraine khi đó đã bị kiểm duyệt nặng nề hay thậm chí là bị cấm ở trong đế quốc Nga.
Bước sang thế kỉ 20, tư tưởng chính trị về Ukraine trở thành một nhà nước riêng biệt khỏi Nga bắt đầu nhen nhóm và một loạt các nhà nước không tồn tại lâu đã xuất hiện trong thời điểm cách mạng Nga nổ ra. Khi đó những dân tộc cấu thành Ukraine vẫn còn rất phức tạp. Thường thì người dân tộc Ukraine sẽ sống ở vùng nông thôn trong khi ở thành phố thường là hỗn hợp người Nga, Ba Lan, Do Thái và người Ukraine thiểu số. Dưới thời Liên Xô, và cụ thể là thời Thế chiến 2 mọi chuyện đã thay đổi vì người Do Thái bị tàn sát còn người Ba Lan ở phía Tây bị ép phải di cư. Vì thế ở các thành phố, đặc biệt là miền Đông và Nam Ukraine có ngôn ngữ chủ đạo là tiếng Nga do người Ukraine đồng hóa hoặc người dân tộc Nga chuyển tới từ Nga để làm việc ở các nhà máy/hầm mỏ/cảng Ukraine đang nhanh chóng phát triển.
Ukraine đã giành độc lập năm 1991 sau một cuộc trưng cầu dân ý với 80% phiếu đồng ý tách khỏi Liên Xô ở mọi khu vực trừ Crimea, nơi số phiếu thuận chỉ chiếm 55%. Tuy vậy, lối đi và bản sắc dân tộc của quốc gia vẫn bị chia rẽ sâu sắc giữa miền Đông và miền Tây, với miền Tây đi theo chủ nghĩa dân tộc và muốn hợp tác với châu Âu trong khi miền Đông muốn có quan hệ gần gũi với Nga. Nga đã đưa ra nhiều nhận định về Ukraine ngày nay. Nhận định cực đoan nhất là họ chối bỏ hoàn toàn bản sắc dân tộc Ukraine. Còn có một quan điểm khác cho rằng một vài phần của Ukraine không thuộc về Ukraine mà là do sai lầm của lịch sử mà có. Crimea và Donbas là hai ví dụ điển hình của Nga, thậm chí còn có nhiều tuyên bố nhận Kharkiv, Odessa và thậm chí cả Kyiv đều thuộc về Nga. Những người theo chủ nghĩa dân tộc Nga còn cho rằng người dân tộc Nga ở phía Đông đang đối mặt với một cuộc diệt chủng văn hóa vì vậy Nga phải can thiệp để cứu họ.
Bản sắc dân tộc Ukraine hậu Maidan và chiến tranh ở Donbas đã căng thẳng trong cả nước. Đến cả những người nói tiếng Nga sống ở miền Đông cũng nhận mình là người Ukraine và không muốn Nga cứu họ khỏi “nạn diệt chủng”. Ngôn ngữ Nga vẫn được sử dụng tự do và vẫn là ngôn ngữ chủ đạo ở Kyiv.
Có lẽ Putin tin rằng ông có thể dễ dàng chiếm phần lớn Ukraine mà gặp ít sự phản kháng và có thể đồng hóa vào Nga. Liệu việc này có xảy ra thật không thì rất khó nói và đó là sẽ là một phép thử thực tế cho tinh thần dân tộc Ukraine.
_____________________
Dịch bởi Tuan Anh Nguyen
