Cuộc chạy đua không ngừng nghỉ trả lại tên cho liệt sĩ tại phòng giám định ADN:

Hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ đã được lưu giữ nhiều thập kỷ đang được xử lý theo quy trình nghiêm ngặt tại Trung tâm Giám định ADN. Mỗi mẫu phải trải qua nhiều công đoạn từ xử lý xương, tách chiết ADN, giải trình tự gen đến đối sánh với mẫu thân nhân để tìm lại danh tính, trả lại tên cho liệt sĩ.

Cuộc chạy đua không ngừng nghỉ trả lại tên cho liệt sĩ tại phòng giám định ADN

Cùng với Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, theo Quyết định 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 về Quy trình phối hợp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Trung tâm Giám định AND (thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đang thực hiện nhiệm vụ tiếp nhận, lưu giữ và bảo quản các mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương trên cả nước. Những mẫu xương đã nằm sâu trong lòng đất hơn nửa thế kỷ, nhuốm màu thời gian được làm sạch, đóng gói cẩn thận trong những thùng nhựa trong suốt để chờ thực hiện quy trình giám định.

Nghiên cứu viên Hoàng Thị Thuý – Phòng tách chiết ADN thân nhân chia sẻ, sau khi được nghiền thành bột, mẫu xương tiếp tục trải qua quá trình tách chiết ADN trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt để tránh nhiễm chéo. Các kỹ thuật viên cẩn trọng xử lý qua quy trình gần 10 bước nhằm “trả lại tên các anh”.

Những hệ thống giải trình tự gen vẫn vận hành không ngơi nghỉ. Phía sau cánh cửa phòng thí nghiệm là cuộc chạy đua không ngừng nghỉ của các nhà khoa học trong Chiến dịch 500 ngày đêm nhằm xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên nhiều năm kinh nghiệm tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học cho biết, để một mẫu hài cốt có thể cho ra kết quả nhận dạng, phải trải qua hàng loạt công đoạn nghiêm ngặt. Sau khi lấy mẫu, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cấp tỉnh sẽ bàn giao cho cơ quan chuyên môn được chỉ định quản lý và lưu trữ tạm thời. Các mẫu phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và điều kiện vệ sinh nhằm tránh ADN bị phân hủy hoặc nhiễm tạp chất.

Theo anh Tuấn, bài toán giám định nhận dạng hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam được coi là một trong những thách thức khó nhất thế giới ở lĩnh vực nhận dạng. Những mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính thường được chôn cất rất sơ sài, từng bị di chuyển nhiều lần. Đồng thời, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nhiều khu vực ngập sâu trong nước khiến tình trạng ADN bị phân hủy và suy giảm nghiêm trọng.

Trước mặt anh Nguyễn Hoàng Vũ – Thành viên nhóm quản lý chất lượng, là mẫu xương ống chân của một liệt sĩ được chuyển từ nghĩa trang về sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất. Từng thao tác của anh đều diễn ra chậm rãi và chính xác.

“Trước khi tách chiết ADN, chúng tôi phải xử lý bề mặt mẫu rất nghiêm ngặt. Sau 50-70 năm nằm sâu dưới lòng đất, bề mặt xương thường bám đất, vi khuẩn, nấm và nhiều tác nhân từ môi trường. Nếu không loại bỏ hoàn toàn lớp ngoài, ADN ngoại lai có thể làm sai lệch kết quả phân tích. Vì vậy, kỹ thuật viên phải mài bỏ toàn bộ lớp bên ngoài, chỉ giữ lại phần lõi tinh sạch nhất để tách chiết”, anh Vũ chia sẻ.

Sau công đoạn làm sạch, mẫu được nghiền thành bột mịn. Từ lớp bột ấy, các nhà khoa học bắt đầu hành trình “mò kim đáy bể” để tìm những đoạn ADN còn sót lại.

Khi ADN thu được được đưa vào hệ thống phân tích dữ liệu, so sánh đối khớp với thân nhân từ dữ liệu Bộ Công an cung cấp. Để cho ra kết quả của một mẫu phải mất khoảng 3-4 tuần.

Kể lại kỷ niệm trường hợp nhận dạng đầu tiên, anh Tuấn chia sẻ đó là năm 2006. Anh và đồng nghiệp đã tìm được tên cho liệt sĩ Đinh Đình Bình. Câu nói cuối cùng của anh Bình gửi về đơn vị cho chỉ huy là “còn Bình thì còn điểm chốt” – đó cũng là câu nói mà đến giờ phút này anh Tuấn luôn nhớ và coi đây như một lời động viên mình trong quá trình làm việc. Mỗi lần tìm được tên, đưa được một liệt sĩ trở về với gia đình là niềm động viên lớn cho tất cả mọi người cùng cố gắng.

Mỗi kết quả giám định ADN còn là sự tiếp nối của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”

Trao đổi với PV Dân Việt, ông Trần Trung Thành – Giám đốc Trung tâm Giám định ADN cho biết, công tác giám định ADN với hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ rất khó khăn. Đến thời điểm này, trung tâm đang lưu trữ 6.600 mẫu hài cốt liệt sĩ và sẽ thực hiện đến năm 2027, kỳ vọng có thể hoàn thành trong thời gian sớm nhất các mục tiêu đặt ra.

Theo ông Thành, hầu hết các mẫu đều có đặc điểm đã bị phân hủy nặng, các thông tin di truyền bên trong hài cốt là ẩn số, có tính đa dạng cao do điều kiện chôn cất sơ sài. Khi an táng tại các nơi có điều kiện khí hậu khác nhau ở 3 miền Bắc – Trung – Nam dẫn đến khả năng thu hồi ADN của các mẫu rất khác nhau.

Khi nhận mẫu, bước đầu tiên trong quá trình giám định là cần loại bỏ các thành phần không phải là ADN để thu về kết quả tốt nhất. Đây được xem là công đoạn quan trọng nhất của quá trình, quyết định sự thành công của công tác giám định.

Theo ông Thành, đơn vị hiện đang hoàn thiện các giải pháp công nghệ để tối ưu quy trình tách chiết, trải qua các chuỗi hoạt động khác để đưa ra kết quả có thể khớp nối được.

Viện Sinh học được giao chủ trì nghiên cứu, phát triển công nghệ giám định ADN thế hệ mới dựa trên sự kết hợp giữa công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) và phân tích các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP).

Giám đốc Trung tâm Giám định ADN đánh giá giải pháp công nghệ mới này rất phù hợp với điều kiện của Việt Nam hiện nay bởi các thông tin thực chứng của các mẫu hài cốt liệt sĩ hiện nay không còn nhiều. Chính vì vậy, ADN là giải pháp cuối cùng cho việc giám định danh tính các hài cốt liệt sĩ.

Ưu điểm của giải pháp công nghệ này là có thể giải bài toán hiện nay hài cốt liệt sĩ đang thiếu thông tin thực chứng. Các giải pháp công nghệ trước đây khi áp dụng ADN ti thể (mitochondrial DNA hay mtDNA) phải bắt buộc có thông tin thực chứng kết hợp với thông tin ADN. Tuy nhiên, với giải pháp công nghệ mới hiện nay, chúng ta không cần tới các thông tin thực chứng mà hoàn toàn kết luận các ca giám định dựa trên thông tin ADN.

Đặc biệt, công nghệ này giúp không bị giới hạn bởi các thân nhân theo dòng mẹ mà có thể mở rộng tệp thân nhân theo dòng bố, thậm chí cho phép giám định các mẫu ADN của con cháu đến tận thế hệ thứ 4, thứ 5. Từ đó mở ra nhiều cơ hội có thể giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam hiện nay.

Theo ông Thành, việc xây dựng ngân hàng cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ sẽ là bước ngoặt rất quan trọng để đẩy nhanh tốc độ thu thập thông tin di truyền của thân nhân liệt sĩ và hài cốt liệt sĩ.

Cũng theo Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, với nhiều người, một mẫu hài cốt chỉ là đối tượng của giám định khoa học, nhưng với những người làm trực tiếp công việc này trong nhiều năm thì mỗi mẫu ADN lại là một câu chuyện, một con người và một gia đình đã chờ đợi rất nhiều năm. Do vậy, bất kỳ một kết quả nào có được đều là những thông tin rất quan trọng.

“ADN là giải pháp cuối cùng khi thiếu toàn bộ các thông tin thực chứng. Mỗi kết quả giám định ADN còn là sự tiếp nối của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Chúng tôi nhận thức rõ đây là một nhiệm vụ hết sức nặng nề. Tuy nhiên, toàn thể cán bộ của Trung tâm đều quyết tâm thực hiện tốt nhất nhiệm vụ được giao, góp phần đẩy nhanh công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, ông Thành cho biết.

Gần đây, ngoài công việc trong phòng thí nghiệm, Trung tâm còn mở rộng sang hoạt động điều tra thông tin, hay còn gọi là điều tra phả hệ di truyền pháp y. Do đó, các nhân viên thường cùng các cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ đi xác minh từng trường hợp hài cốt liệt sĩ đã được quy tập trên cả nước.

Thông qua quá trình đó, đơn vị có thể đánh giá giá trị của các nguồn thông tin thu thập được, từ đó khoanh vùng chính xác hơn đối tượng cần so sánh, góp phần nâng cao hiệu quả và độ tin cậy của công tác giám định, kết luận sau này.

Đọc thêm