Phía sau hạt cà phê được canh tác bền vững: Câu chuyện về an toàn và trách nhiệm

Trong bối cảnh ngành cà phê đối mặt với nhiều yêu cầu mới về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội, phát triển bền vững của ngành không chỉ nằm ở hạt cà phê đạt chuẩn, mà còn ở việc người lao động được làm việc an toàn hơn, hiểu rõ hơn về quyền lợi của mình và có sinh kế vững vàng hơn.

Khi sương còn phủ trên những triền đồi Buôn Ma Thuột, chị Văn Thị Mỹ Dung và chồng là anh Đỗ Ngọc Anh đã bắt đầu một ngày làm việc quen thuộc. Với gia đình anh chị, cây cà phê là nguồn thu nhập chính từ những năm 1990. Trang trại hơn 10 ha xen canh cà phê và hồ tiêu là kết quả của nhiều thập kỷ gắn bó với vùng đất đỏ bazan. Như nhiều nông hộ ở Tây Nguyên, những năm đầu làm cà phê, gia đình chị Dung không chỉ có niềm vui mùa quả chín. Địa hình dốc, thiếu nông cụ, máy móc phù hợp và hạn chế về kiến thức an toàn khiến công việc nặng nhọc luôn đi kèm rủi ro.

Những câu chuyện như vậy cho thấy một thực tế ít khi được nhìn từ phía sau ly cà phê: để ngành cà phê phát triển bền vững, người nông dân không chỉ cần năng suất và giá bán tốt hơn mà còn cần điều kiện làm việc an toàn hơn.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), ngành cà phê Việt Nam, chủ yếu dựa vào các hộ nông dân quy mô nhỏ tại Tây Nguyên, tạo sinh kế cho hơn 1,4 triệu lao động, trong đó phụ nữ chiếm 44%. Mặc dù có vai trò kinh tế quan trọng, ngành này vẫn đối mặt với nhiều thách thức như điều kiện làm việc chưa an toàn, việc làm phi chính thức, bất bình đẳng giới, hạn chế tiếp cận quyền lao động và an sinh xã hội, cùng những áp lực từ biến đổi khí hậu.

Từ năm 2014, khi tham gia Chương trình NESCAFÉ Plan, gia đình chị Dung và nhiều nông dân khác trong Chương trình đã được tiếp cận các thực hành canh tác bền vững theo hướng nông nghiệp tái sinh, góp phần cải thiện năng suất và chất lượng cà phê. Ngoài việc ứng dụng kỹ thuật canh tác bền vững, trong khuôn khổ hợp tác giữa Quỹ tín thác đa đối tác của ILO Vision Zero Fund và Nestlé, trọng tâm của Chương trình được mở rộng sang an toàn, sức khỏe nghề nghiệp và các điều kiện xã hội liên quan tại nông trại – nơi người nông dân trực tiếp lao động mỗi ngày.

Cách tiếp cận của dự án không bắt đầu từ những khái niệm xa vời. Thông qua phương pháp Cải thiện điều kiện làm việc thông qua phát triển cộng đồng và Đào tạo có sự tham gia, định hướng hành động (WIND/PAOT) của ILO, nông dân được khuyến khích đánh giá lại chính không gian làm việc của mình: lối đi trong vườn, dụng cụ lao động, nơi chứa vật tư, cách vận chuyển, tư thế làm việc không an toàn… sau đó được hướng dẫn thực hiện những cải thiện nhỏ, chi phí thấp – như sắp xếp dụng cụ gọn hơn, nhận diện điểm nguy hiểm hay thay đổi thao tác làm việc để từ đó có thể giảm rủi ro trong công việc hằng ngày.

Ở một khóa tập huấn sơ cấp cứu tại Đắk Lắk, 30 nông dân và cán bộ nông nghiệp từ Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng đã thực hành cầm máu, băng bó vết thương, cố định xương nghi gãy và di chuyển người bị nạn an toàn bằng những vật dụng sẵn có trên vườn như khăn, dây buộc hay áo khoác. “Ai cũng mong tai nạn không xảy ra, nhưng tốt nhất vẫn là chủ động chuẩn bị,” anh Lâm Dzỷ Long, một nông dân trồng cà phê tại Lâm Đồng, chia sẻ trong buổi tập huấn.

Tinh thần chủ động ấy chính là điểm cốt lõi của văn hóa phòng ngừa. Một vết thương nhỏ nếu được xử lý đúng cách có thể tránh nhiễm trùng. Một người biết sơ cứu có thể hỗ trợ người thân, hàng xóm hoặc lao động thời vụ trong lúc chờ hỗ trợ y tế. Và khi nhiều người cùng hiểu, cùng thực hành, an toàn không còn là yêu cầu từ bên ngoài, mà dần trở thành thói quen của cộng đồng.

Bên cạnh an toàn thể chất, dự án cũng giúp nông dân tiếp cận tốt hơn với các nội dung về quyền lao động, chế độ bảo trợ xã hội của người lao động tại nông trại và cũng như thúc đẩy quá trình chính thức hóa. Tháng 12/2025 tại Buôn Ma Thuột, 30 nông dân từ Đắk Lắk và Đắk Nông đã tham gia các bài tập mô phỏng về những tình huống thường gặp trong mùa thu hoạch: thuê lao động thời vụ không có thỏa thuận rõ ràng, giữ giấy tờ tùy thân của người lao động, hay để trẻ dưới độ tuổi lao động hỗ trợ công việc nặng hoặc nguy hiểm.

Qua thảo luận, người tham gia nhận ra rằng những thói quen tưởng như nhỏ có thể tạo rủi ro cho cả người lao động và chủ vườn, từ đó khái niệm “tuân thủ” được nhìn nhận lại một cách gần gũi hơn. Từ chỗ bị xem là gánh nặng, tuân thủ trở thành một “tấm khiên” giúp bảo vệ quyền của người lao động, đồng thời giúp trang trại vận hành ổn định hơn trong giai đoạn cao điểm mùa vụ. Đây cũng là nền tảng của cung ứng có trách nhiệm – nơi chất lượng hạt cà phê gắn liền với cách chuỗi giá trị tôn trọng con người tạo ra hạt cà phê đó.

Một dấu mốc đáng chú ý của dự án là khi năng lực về an toàn lao động bắt đầu được “trao lại” cho chính địa phương. Theo ILO, tại Gia Nghĩa, Lâm Đồng, khóa tập huấn nhắc lại về an toàn sức khỏe nghề nghiệp kết thúc ngày 22/5/2026 đã lần đầu tiên được triển khai hoàn toàn bởi đội ngũ địa phương của đối tác, không có chuyên gia bên ngoài trực tiếp đứng lớp. Hoạt động quy tụ 30 nông dân nòng cốt trong chương trình NESCAFÉ Plan và tiếp tục sử dụng phương pháp WIND/PAOT.

Anh Nguyễn Trọng Tường, Quản lý Dự án NESCAFÉ Plan, đồng thời là người trực tiếp phụ trách chương trình cho biết “Khóa bồi dưỡng này không chỉ là việc ôn lại kiến thức mà còn giúp các nông dân nòng cốt tự tin trao đổi về an toàn và sức khỏe, và khuyến khích những cải thiện thực tế cùng với những nhóm viên họ phụ trách.” Đến cuối năm 2025, dự án đã tiếp cận 21.872 nông dân thông qua 455 buổi tập huấn về an toàn, sức khỏe nghề nghiệp, trong đó 21.513 người đã được đào tạo về luật lao động. Tính đến tháng 5 năm 2026, 628 nông trại đã thực hiện 2.256 cải thiện về an toàn, sức khỏe nghề nghiệp có ghi nhận.

Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, bên cạnh việc đồng hành, hỗ trợ các nông hộ, Nestlé còn tích cực hợp tác với các đối tác, trong đó có ILO, nhằm hướng tới việc xây dựng một chuỗi cung ứng cà phê có trách nhiệm hơn – nơi sinh kế, sức khỏe và năng lực của nông dân là nền tảng của phát triển dài hạn.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh cam kết bền bỉ của Nestlé tại Việt Nam: phát triển ngành cà phê không thể tách rời khỏi cộng đồng trồng cà phê, và giá trị kinh tế cần được tạo dựng cùng với giá trị xã hội. Bởi sau cùng, một ngành cà phê bền vững không chỉ được đo bằng sản lượng hay vị thế xuất khẩu mà cần được đo bằng việc mỗi người lao động có thể trở về nhà an toàn sau một ngày làm việc – và tiếp tục gắn bó với mảnh đất và sinh kế lâu dài của mình.

Đọc thêm