Tâm sự buồn vui xen lẫn của người dân phố cổ Hà Nội trước cuộc cách mạng di dời 860.000 người trong Vành đai 3

Trước thông tin Hà Nội muốn di dời hơn 860.000 dân vùng lõi để giảm áp lực nội đô, nhiều hộ dân phố cổ, đặc biệt là những người ở mặt phố, vẫn mong được ở lại, bám trụ nơi gắn bó nhiều thế hệ, trong khi một số hộ ở ngõ sâu lại hy vọng được tái định cư để cải thiện điều kiện sống.

Ước được di dời sớm vì cả cuộc đời sống trên nóc nhà vệ sinh, sống trong nhà chỉ biết quỳ

Trưa một ngày cuối năm cận kề Tết Nguyên đán 2026, bà Nguyễn Thị Sâm (81 tuổi) ngồi lặng lẽ trong ngôi nhà rộng khoảng 8m2 nằm sâu trong ngõ 107 phố Hàng Bạc, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Ít ngày nữa đến Tết nhưng gia đình bà Sâm cũng không sắm sửa gì. Ông Nguyễn Phùng Hải (91 tuổi, chồng bà Sâm) tất tả đi bộ ra ngoài “thay đổi không khí”.

Ngôi nhà chật hẹp của vợ chồng bà Sâm rất đặc biệt khi được xây dựng trên phần nóc nhà vệ sinh, lọt thỏm, sâu trong ngõ 107 phố Hàng Bạc tối om. Thấy có người vào, vợ chồng bà tỏ ra ngạc nhiên vì lâu lắm rồi ít ai lui tới đây. Có chăng chỉ là những người chung sống trong khu ngõ hằng ngày tập trung tắm rửa, sinh hoạt…

Trong câu chuyện với PV Dân Việt, bà Sâm chia sẻ, hằng ngày, cứ sáng sớm hoặc tối, mọi người tắm rửa xối nước ầm ầm dưới nhà vệ sinh. Lúc nào bên dưới cũng ẩm ướt thế mà vợ chồng bà đã sống gần cả đời người, qua hai thế hệ.

Bà Sâm cười bảo “ở phố cổ nhưng khổ hơn nhà quê”. Trước ông Hải làm nghề bơm vá, sửa chữa xe đạp tại phố cổ. Còn bà Sâm trước đây hằng ngày cõng gánh bún riêu đi bán, lo cho các con ăn học nên người. Trải qua trận ốm sức khoẻ bà Sâm sa sút nên nhiều năm nay con cái không cho đi làm, động viên ông bà ở nhà nghỉ tuổi già.

Do công việc không ổn định nên bao năm qua vợ chồng ông bà không dám mơ ước, nghĩ đến việc chuyển chỗ ở, đành sống “an phận” tại nóc nhà vệ sinh này. Hằng ngày đủ thứ mùi bốc lên khiến vợ chồng bà Sâm mất ngủ nhưng chẳng biết phải làm sao.

Bà Sâm cho rằng, sống trên nóc nhà vệ sinh, vợ chồng bà đã quen rồi, các con khi có người yêu cũng ngại ngần không dám về ra mắt vì sợ người yêu thấy cảnh này. Chỉ có những người hiểu và đồng ý thì mới sống được với nhau. Đến khi người con trai có người yêu rồi lập gia đình bà Sâm cũng ủng hộ việc con trai ra ở riêng bởi ở trong ngôi nhà xập xệ này cũng dễ sinh bệnh vì thời tiết.

Khi nghe thấy thông tin về đề án di dân, ánh mắt bà Sâm ánh lên tia hy vọng, bà cho rằng, việc được chuyển đi nơi khác rộng rãi hơn chính là điều mơ ước bởi từ lâu đã muốn chuyển đi nhưng không có điều kiện.

“Tôi hy vọng Nhà nước có thể thực hiện càng nhanh càng tốt, sống ở đây chật hẹp, tôi khổ cả đời rồi”, bà Sâm trải lòng.

Nằm sâu trong ngõ 44 phố Hàng Buồm, Hà Nội, quanh năm tối om như mực là ngôi nhà nhỏ chưa đầy 5m2 của ông Hoàng Văn Xuân (63 tuổi). Nhìn bề ngoài ngôi nhà ông Xuân không khác gì hộp diêm, xung quanh được bao bọc bởi những bức tường xi măng lâu ngày đã ẩm mốc, từng mảng tường loang lổ. Thế nhưng, nó là nơi gắn bó cuộc đời người đàn ông mái tóc đã điểm bạc này suốt hàng chục năm qua.

“Nói là nhà nhưng nó còn bé hơn nhà vệ sinh của những gia đình khác. Mọi người vẫn gọi nhà của tôi là nơi ở trong con ngõ nhỏ nhất, sống trong ngôi nhà nhỏ nhất, ở khổ nhất… Bao năm nay tôi toàn phải ngồi, nằm. Đến mặc áo phải quỳ chân, còn mặc quần phải nằm ngửa ra cơ cực vô cùng. Tôi ao ước được đứng trong nhà vươn vai nhưng đó là điều chưa bao giờ làm được. Mang tiếng ở phố cổ mà khổ hơn nhà quê”, ông Xuân chia sẻ.

Ông Xuân kể, đây là ngôi nhà cha mẹ để lại, nhà 7 anh em, trong đó có 5 trai 2 gái nên phân chia mỗi anh em vài ba mét. Bên cạnh nhà ông là nhà của cậu em trai cũng cùng cảnh tương tự. Do kinh tế khó khăn, quanh năm chạy xe ôm cũng chỉ đủ cơm cháo qua ngày nên ông Xuân vẫn phải bám trụ nơi đây.

Khi nghe về kế hoạch giãn dân của thành phố, ông Xuân bày tỏ mong muốn lớn nhất của là được nhà nước quan tâm, nếu có thể ở khu tái định cư ở xa phố cổ ông sẵn sàng đi.

“Tôi ở đây không muốn cứ mãi sống trong cảnh chật hẹp khốn khổ thế này nữa. Nghĩ cảnh ngày một già yếu mà ở đây một mình tủi cực vô cùng”, ông Xuân chia sẻ thêm.

Bởi vậy, đối với kế hoạch di dời dân trong phố cổ, nhiều người ở trong ngõ sâu, mật độ lớn mong muốn được di dời. Với họ, cuộc sống trong những căn nhà nhỏ vài mét vuông, thiếu ánh sáng, tiện nghi đã trở thành gánh nặng kéo dài nhiều năm.

“Như gia đình tôi họ hoàn toàn ủng hộ tinh thần đổi mới quy hoạch đô thị của thành phố. Tuy nhiên, tôi và mọi người cũng băn khoăn vì khu tái định cư có thực sự có tốt hơn nơi ở cũ hay không, có gần chỗ làm không, con cái sẽ học hành ra sao…”, một người dân bày tỏ.

Nhiều người không muốn rời đi, mong được tái định cư tại chỗ

Trái ngược với tâm lý trên, bà Vũ Thị Phượng (88 tuổi, trú phố Hàng Cân, phường Hoàn Kiếm), vốn sinh ra ở tỉnh Hà Tây cũ, theo cha mẹ lên Hà Nội từ khi 10 tuổi, bà Phượng đã sống gần trọn đời ở phố cổ. Cuộc đời bà Phượng gắn liền với nghề làm tóc, trải qua bao thăng trầm, đến nay đã gần 90 nhưng bà vẫn chưa từng nghĩ đến chuyện rời nơi này.

“Tôi thấy cuộc sống hiện tại của mình rất đầy đủ, dù nhà trong ngõ nhưng trời phú cho sức khỏe, có lộc, đại khái kiếm được tiền nên chẳng bao giờ nghĩ sẽ chuyển đi nơi khác”, bà Phượng nói.

Thông tin Hà Nội tính di dời hơn 860.000 người để giảm áp lực cho nội đô cũng xuất hiện trong câu chuyện của bà Phượng và những vị khách quen làm tóc. Họ cho biết, đã đọc được thông tin qua báo chí nhưng tâm trạng chung của họ lúc này đều không muốn di dời.

“Trong trường hợp bắt buộc, chúng tôi mong muốn được tái định cư tại chỗ, Nhà nước có thể xây các khu nhà cao tầng tại phố cổ, tầng dưới để phục vụ phát triển kinh tế, tầng trên để cho chúng tôi ở. Chúng tôi chỉ mong được ở lại”, bà Phượng nói.

Không chỉ bà Phượng, nhiều người dân phố cổ cũng mang tâm lý tương tự. Với họ, phố cổ không đơn thuần là nơi ở mà là không gian sống gắn liền với ký ức, nghề nghiệp và quan hệ cộng đồng.

Bà Nguyễn Thị Bình (72 tuổi, ở phường Hoàn Kiếm) cho biết, bà về làm dâu tại phố cổ từ năm 1979. Gia đình nhà chồng bà đã sống ở đây qua nhiều thế hệ. Ngôi nhà rộng gần 30 m2, hai tầng, đủ chỗ cho 5 người trong gia đình sinh hoạt, vì thế bà chưa từng nghĩ đến chuyện rời đi.

Theo bà Bình, ai cũng mong muốn được sống ở nơi rộng rãi, thoáng đãng hơn, nhưng môi trường mới chưa chắc phù hợp với điều kiện sống hiện tại. “Phố cổ chật nhưng quen rồi. Ở đây không chỉ là chỗ ở mà là cả cuộc đời”, bà Bình nói.

Trao đổi với PV Dân Việt, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho biết, yêu cầu giãn dân trong khu vực đô thị lõi cùa Hà Nội được đặt ra từ hơn 30 năm trước và TP. Hà Nội cũng đã phê duyệt những đề án giãn dân, nhưng chưa thực hiện được.

Đề án giãn dân lần này, cũng là tái khởi động những yêu cầu rất quan trọng của quy hoạch đô thị, với mục tiêu cốt lõi là nhằm nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Theo ông Nghiêm, nguyên nhân khiến các đề án di dân phố cổ trước đây không thành công là do cơ quan chức năng chưa “đa dạng hóa nhu cầu ở”. Theo đó, nơi ở mới phục vụ giãn dân chưa được đồng bộ hạ tầng xã hội, giải quyết được nguồn thu nhập cho người dân.

Đơn cử như các tòa nhà tái định cư ở phường Việt Hưng, dù chỗ ở rất tốt nhưng người dân không đến vì “đến xong người dân không biết làm gì để họ sống, cùng với đó những người ở khu phố cổ đa số là người Hà Nội cũ”.

Do đó, để chủ trương di dân thành công thì bên cạnh việc đảm bảo một cuộc sống hiện đại, đầy đủ tiện ích thì cần phải tạo lập ra được bản sắc, để những người di dân không lưu luyến khu phố cổ nữa. Đồng thời chú trọng tạo cơ hội làm việc phù hợp để người dân có thêm thu nhập.

“Giãn dân là yêu cầu cần thiết tồn tại trong lịch sử phát triển của Hà Nội, nhất là khu trung tâm. Bây giờ với đô thị tổng hợp như thế này, chúng ta hy vọng sẽ có thể thành công được và nếu giải quyết được dân cư thì chúng ta sẽ tạo ra một Hà Nội có sức hút lớn hơn và nó sẽ phát triển ngang tầm của các đô thị có lịch sử dài hơn”, ông Nghiêm nhấn mạnh.

Chuyên gia cho rằng, để di dân thành công, góp phần “giải nén” đô thị lõi, cần lưu ý, việc di dời không chỉ là chỗ ở, mà đó là di dời không gian sống của người dân. Chính vì vậy, cần phải tính toán cả một thiết chế cộng đồng xung quanh, đơn cử như việc liên quan đến học hành, giải trí, liên quan đến đời sống tín ngưỡng, đời sống tinh thần của người dân… Tất cả những thiết chế này cần phải được tính vào trong bài toán quy hoạch cho cả một cộng đồng di dời mới đảm bảo hiệu quả.

Đọc thêm